برترین کاربران هفتگی این مقاله

از ۱۳۹۷/۰۷/۲۸ تا ۱۳۹۷/۰۸/۰۴

هیچ کاربری در این بازه زمانی وجود ندارد

آمار مقاله
  • بازدید کل ۱۹
  • بازدید این ماه ۱۹
  • بازدید امروز ۱
آمار آزمون مقاله
  • کل شرکت کنندگان ۰
  • قبول شدگان ۰
  • شرکت کنندگان یکتا ۰
  • میانگین درصد شرکت کنندگان ۰
واژه نامه فناوری نانو

نانو

nano

پيشوندي به معناي يک بيليونم يا (000،000،000،1/1). در متون فناوري‌نانو، معمولا براي مشخص کردن يک واحد اندازه‌گيري برابر با 10 به توان منفي 9 متر استفاده مي‌شود.

سطح مقاله

پیشرفته 2

نویسندگان
کلمات کلیدی
امتیاز کاربران

اثرات جهش‌زایی نانوذرات

در سال‌های اخیر فناوری نانو به دلیل ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود پیشرفت وسیعی در بسیاری از علوم و صنایع داشته است و این پیشرفت موجب نگرانی‌هایی در زمینه اثرات مضر نانوذرات بر انسان، دام و محیط آن‌ها ایجاد کرده است. راه‌های اصلی مواجه جمعیت با نانوذرات از طریق پوست، تنفس و گوارش است. تنفس عمیق نانوذرات، ممکن است سبب فرار این ذرات از فاگوسیت‌ها و غشاهای سلولی ریه شده و به دیگر بخش‌های بدن انتشار یابند و بیماری‌هایی مثل اختلال در سیستم تولیدمثل و اختلال در عملکرد اپیتلیوم دستگاه گوارش را ایجاد کنند. پس از ورود نانوذرات به سلول‌ها، رادیکال‌های آزاد اکسیژن تولید شده منجر به اختلال در همانندسازی DNA می‌شود. در این مقاله در مورد نحوه آسیب‌رسانی نانوذرات بر ژن‌ها و نحوه ایجاد جهش در ژن‌ها بحث شده است، همچنین رادیکال‌های آزاد به‌عنوان عوامل اکسنده و دخیل در ایجاد جهش در ژن‌ها مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

1- مقدمه

ذرات جامد کلوئیدی، که اندازه‌ای در محدوده 100-1 نانومتر دارند، نانوذرات نامیده می‌شوند. نانوذرات به دلیل دارا بودن ویژگی‌های منحصربه‌فردی از جمله فعالیت واکنشی بالا و همچنین بزرگ بودن نسبت سطح به حجم، در طول چند دهه اخیر از جمله پرکاربردترین مواد در زمینه‌های گوناگون پزشکی و دامپزشکی قرار گرفته‌اند. از جمله مصارف نانوذرات در حیطه پزشکی و دامپزشکی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1) قابلیت هدف‌گیری بهتر سلول‌ها با آزاد شدن کنترل‌شده دارو، افزایش تأثیر دارو، کاهش عوارض جانبی و سمیّت دارویی، جذب بهتر، هدف قرار دادن بافتی خاص یا توده‌ای بدخیم و همچنین بهبود قابلیت پذیرش بیماران از کاربردهای نانوذرات در صنایع داروسازی است [1].

2) از کاربردهای فناوری نانو در صنایع آرایشی و بهداشتی نیز می‌توان به ویژگی‌های عمده کرم‌های ضدآفتاب حاصل از فناوری نانو نسبت به محصولات قدیمی اشاره کرد. کاهش چشمگیر جذب اشعه ماوراءبنفش بدون استفاده از مواد شیمیایی، شفاف‌تر شدن محصول و امکان توزیع یافتن در بسیاری از پایه‌های مورد استفاده محصولات آرایشی برای جلوگیری از تشکیل کیک (حالتی از ناپایداری فراورده‌های آرایشی)، از این دست ویژگی‌هاست [2].

3) تبدیل نقره به نانوذرات نقره، فعالیت و قابلیت میکروب‌کشی آن‌ها را چندین برابر می‌کند. صنایع آرایشی و بهداشتی نیز از این خاصیت در ساخت صابون‌ها و دیگر مواد آرایشی استفاده کرده‌اند [3].

4) در زمینه انرژی، نانوفناوری می‌تواند به‌طور قابل‌توجهی کارآیی، ذخیره‌سازی و تولید انرژی را تحت تأثیر قرار داده و مصرف انرژی را کاهش دهد. کاهش مصرف انرژی تأثیر به‌سزایی در کاهش آلودگی‌های هوا خواهد داشت [4].

5) راه‌های درمانی زیادی برای سرطان وجود دارد از جمله جراحی، پرتودرمانی و هورمون‌درمانی که هر یک دارای معایب و عوارض جانبی زیادی هستند [5]. نانوذرات جهت تصویربرداری از تومور، نشان دادن بیومولکول‌ها یا نشانگرهای زیستی سرطان و همچنین هدف‌دار کردن حمل دارو به سرعت گسترش پیدا کرده‌اند. تثبیت کردن داروهای شیمی‌درمانی به‌ویژه از نوع آنزیمی در نانوذرات پلیمری منجر به افزایش پایداری آن‌ها در مقابل حرارت، pH، پروتئازها و سایر عوامل تخریب‌کننده ساختمان آن‌ها می‌شود [6].

6) فناوری نانو و درمان‌های پزشکی با استفاده از سلول‌های بنیادی در زمره آخرین روش‌های تحقیق فناوری زیستی هستند. حتی اخیراً دانشمندان شروع به پیدا کردن راه‌هایی برای همراه کردن این دو تخصص علمی کرده‌اند. ظهور فناوری نانو راه را برای درک صحیح و روشن از درمان با سلول‌های بنیادی در محیط زنده و با تکرار رشدونمو در محیط‌های زنده در محیط‌ کشت باکتری هموار کرده است. به نظر می‌رسد این فناوری پتانسیل بسیار زیادی در ارائه دیدگاه‌های جدید برای تحقیقات در زمینه سلول‌های بنیادی را دارد [7].

7) یکی از مسائل مهم در حیطه دامپزشکی تولیدمثل حیوان است که نانولوله‌هایی را در زیر پوست حیوان کار می‌گذارند و زمان دقیق تغییرات سطوح استریول را نشان می‌دهد. نانولوله‌ها به‌عنوان وسایل پیگیری چرخه جنسی در حیوانات به کار می‌رود، زیرا این نانولوله‌ها توانایی تشخیص و چسبیدن به آنتی‌بادی‌های استریول را در زمان سیکل جنسی توسط فلورسانس مادون قرمز دارند. علائم صادر شده از این حسگر به‌عنوان قسمتی از سیستم کنترل و پیگیری مرکزی برای نشان دادن زمان زایش ثبت می‌شود.

8) کاربرد دیگر نانو در زمینه دامپزشکی استفاده از نقاط کوانتومی است که به درون سیستم گردش خون حیوان تزریق می‌شود و این توانایی را دارند که سلول‌های بیمار را شناسایی کنند. نقاط کوانتومی با تابیده شدن نور تحریک می‌شوند و با افزایش دمای سلول به مقدار کافی، باعث مرگ سلول‌های توموری می‌شوند.

باتوجه به کاربرد وسیع و رو به افزایش نانوذرات مختلف که با محیط‌زیست پیرامون انسان در ارتباط هستند، نیاز است تا تأثیرات سوء این مواد از جنبه‌های مختلف مورد بررسی قرار گیرد. مطالعات متعددی بر روی سمیّت سلولی و ژنتیکی نانوذرات صورت گرفته است امّا این اطلاعات به موازات توسعه چشمگیر محصولات وابسته به نانو نیست [8]. Donalson و همکارانش در سال 2004 با معرفی علم سم‌شناسی نانومواد تحولی در زمینه سم‌شناسی ایجاد کردند [9]. به نظر می‌رسد نانوذرات به‌علت اندازه فوق‌العاده کوچک خود با مشکل چندانی برای عبور از سدهای فیزیولوژیکی درون بدن مواجه نیستند و بنابراین به‌طور مؤثری از طریق جریان سیستم عروقی در بافت‌های بدن توزیع می‌شوند (شکل1) [10-12]. گرچه سازوکارهای سمیّت سلولی نانوذرات هنوز به‌درستی شناخته نشده است امّا مطالعات نشان می‌دهند که خواص فیزیکوشیمیایی نانوذرات مانند اندازه ذره [13]، پوشش [14]، شکل، سطح زمینه، آگلومریزاسیون، بار سطحی، پتانسیل زتا و سایر عوامل ناشناخته نقش مهمی در سمیّت سلولی و ژنتیکی این نانوذرات ایفا می‌کنند [15].

 

شکل1- راه‌های ورود نانوذرات به بدن و نحوه توزیع آن در اندام‌های مختلف [16]

 

2- راه‌های ورود نانوذرات به بدن و تأثیرات آن بر نواحی مختلف بدن

1-2- نفوذ از طریق پوست: باتوجه‌به کاربرد نانوذرات از جمله نانو دی‌اکسید تیتانیوم و نانو اکسید روی در صنایع آرایشی و بهداشتی، زمینه برخورد و جذب نانوذرات از راه پوست نسبت به دهه‌های گذشته افزایش یافته است. پوست انسان یک مانع مؤثر در برابر نانوذرات و سایر مواد شیمیایی سمی است؛ با این‌ وجود حفره‌های مو و غدد عرق این مانع را در برابر نفوذ نانوذرات کوچک آسیب‌پذیر می‌کنند [17]. با توجه‌ به این‌که نفوذ مواد در لایه شاخی پوست به وسیله اندازه مولکولی این ذرات محدود می‌شود، این سؤال مطرح است که آیا نانوذرات دی‌اکسید تیتانیوم و اکسید روی به کار برده شده در ضد آفتاب‌ها پتانسیل نفوذ در لایه شاخی پوست را دارند؟ اگر نانوذرات به کار برده شده توانایی نفوذ به غشاء میانی پوست را داشته باشند، می‌توانند مخاطره‌آمیز بوده و دارای اثرات جهش‌زایی (mutation) و ژنوتوکسیک باشند [18]. دی‌اکسید تیتانیوم زمانی که با خلوص 99 درصد و به‌صورت درشت و ریز در محصولات آرایشی مورد استفاده قرار می‌گیرد، توسط FDA مورد تأیید است و فاقد عوارضی همچون سرطان‌زایی، جهش‌زایی، تراتوژن‌زایی و ... است [19]. در حالی‌که دی اکسید تیتانیوم به‌صورت ذره‌ای دارای خاصیت فوتوکاتالیزوری است که موجب تغییر در تعدادی از وظایف سلول از جمله تغییر نفوذپذیری غشا سلولی به کلسیم و پتاسیم، فوتواکسیداسیون و تخریب RNA سلولی، DNA و پروتئین می‌شود. اکسید روی نیز با اندازه کوچک‌تر از 20 نانومتر می‌تواند به درم و سلول‌های فیبروبلاست نفوذ کرده و سبب مرگ سلول شود. این نانوذرات به دلیل اندازه بسیار کوچک، به‌راحتی طی فرایند ماکروپینوسیتوز از سلول پوستی عبور می‌کنند و پس از عبور، در سیتوپلاسم سلولی با پروتئین‌های سلولی کمپلکس تشکیل می‌دهند و گونه‌های اکسیژن‌دار واکنش‌پذیر تولید می‌کنند که این گونه‌ها به هسته سلول حمله کرده و باعث مرگ سلول می‌شوند. البته امواج ماوراءبنفش نیز این واکنش را تسریع می‌کنند [20].

 

2-2- ورود از طریق سیستم تنفسی: نانوذرات می‌توانند از طریق تنفس، وارد عمق ریه‌ها شوند و با اپیتلیوم تماس داشته باشند [21]. جذب پودرهای دی اکسید تیتانیوم هنگام ساختن کرم‌های ضدآفتاب از طریق دستگاه تنفسی، مشکلی است که اپراتور و کارگران تولید با آن مواجه هستند. همچنین سمیّت نانولوله‌های کربنی در صورت ورود از طریق تنفس، التهاب شدیدتر و اثرات نامطلوب‌تری در مقایسه با ورود از طریق دهان یا پوست ایجاد می‌کنند [22]. فعّال شدن سلول‌های التهابی مانند ماکروفاژها و نوتروفیل‌های کیسه هوایی که در روند فاگوسیتوز نانوذرات دخالت دارند، می‌تواند به تولید گونه‌های فعّال اکسیژن و نیتروژن منجر شود [23] که این حالت منجر به ایجاد استرس اکسیداتیو می‌شود که به‌عنوان پاسخی برای آسیب سلولی در نظر گرفته می‌شود [24].

 

3-2- ورود از راه دستگاه گوارش: بلعیدن نانوذرات از راه‌های اصلی ورود آن‌ها به بدن انسان است. نانوذرات به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم در محصولات غذایی و دارویی از جمله خمیردندان‌ها، بطری‌های قابل‌ بازیافت، پستانک بچه، لوازم آشپرخانه و اسباب‌بازی‌ها به کار گرفته می‌شوند و می‌توانند از طریق دهانی بلعیده شوند و جذب دستگاه گوارش شده و از آن‌جا وارد سلول‌های لنفاوی شوند [17]. از آن‌جایی‌که از دی اکسید تیتانیوم به‌عنوان رنگدانه در محصولات غذایی استفاده می‌شود، لذا عملکرد اپیتلیوم معده و روده را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد. در تحقیقات انجام‌ شده جذب نانوذرات از طریق روده کوچک گزارش شده است [25]. نانوذرات ممکن است به خاطر زباله‌هایی که در آب‌ها رها می‌شوند، در منابع غذایی دریایی وارد شده و تجمع یابند و از آن‌جا این منابع غذایی ممکن است توسط انسان خورده شده و وارد بدن انسان شوند [26].

 

3- جهش‌زایی نانوذرات

سازوکار اصلی سمیّت نانوذرات هنوز هم به‌طور کامل شناخته نشده است امّا بر اساس مطالعاتی که در شرایط درون‌تنی (in vivo) و برون‌تنی (in vitro) صورت گرفته، نشان داده شده است که این ذرات قادر به تولید گونه‌های فعّال اکسیژن (Reactive Oxygen Species) هستند که خود می‌تواند بر روی سازوکارهای زیادی تأثیر بگذارد [10]. گونه‌های اکسیژن واکنش‌پذیر، واسطه‌های شیمیایی با نیمه‌عمر پایینی هستند که در مسیرهای متابولیکی همه سلول‌های هوازی از اکسیژن مشتق می‌شوند. رادیکال‌های آزاد به خاطر داشتن الکترون جفت‌نشده، بسیار واکنش‌پذیر بوده و قادرند برای جبران کمبود اکسیژن خود، ماکرومولکول‌های زیستی نظیر آمینواسیدها یا پروتئین‌ها، قندها، لیپیدها و اسیدهای نوکلئیک را مورد حمله قرار داده و با آسیب شدید ساختار و عملکرد سلولی نهایتاً سبب مرگ زودرس سلولی شوند [24]؛ به‌عنوان مثال، تغییرات شیمیایی در هیستون‌ها یا دیگر پروتئین‌هایی که در شکل‌دهی ساختار DNA نقش دارند، ساختار مارپیچی DNA را از هم باز می‌کند و DNA و روند رونویسی ژن‌ها [10] را در معرض تغییر قرار می‌دهد [27,28]. سوپراکسیدها، هیدروژن پراکسیدها، هیدروکسیل‌ها و سایر رادیکال‌های اکسیژن قادرند که به‌طور مستقیم به DNA، پروتئین‌ها و لیپیدهای سلول آسیب وارد کنند [29]. در سال 2004، Sondi و همکارانش نشان دادند که نانوذرات به‌طور مستقیم بر روی آنزیم‌های دخیل در همانندسازی اثر می‌گذارند [30]. فعالیت و توالی بازهای پروموترها نیز تحت تأثیر نانوذرات قرار گرفته و خصوصاً می‌تواند بر روی توانایی RNA پلیمراز برای باز کردن مارپیچ و انجام نسخه‌برداری تأثیر بگذارد. در واقع هر عاملی که به DNA آسیب زند، اساساً می‌تواند سبب مرگ آن موجود زنده شود [31] و در صورت اصلاح نشدن این جهش‌ها، ممکن است به نسل بعد منتقل شده و بر روی کیفیت زندگی و خصوصیات آن موجود تأثیر بگذارد.

ژن P53 از جمله تومور ساپرسورهای دخیل در مرگ برنامه‌ریزی‌شده سلولی است که در پیشگیری از تغییرات انکوژنیک و تنظیم بیان ژن‌های پروتئین‌های آنتی‌اکسیدانی نقش مؤثری ایفا می‌کند. افزایش رادیکال‌های آزاد در سلول‌های آسیب‌دیده بر اثر نانوذرات، با افزایش بیان P53 و آسیب به DNA و در نهایت مرگ برنامه‌ریزی‌شده سلولی (apoptosis) همراه است.

بر اساس نظریه Miquel و همکارانش در سال 1980، این گونه بیان شد که پیر شدن سلولی (Senescence)، نتیجه جهش ایجاد شده به‌وسیله گونه‌های فعّال اکسیژن در ژنوم میتوکندری، آسیب پروتئین‌ها و لیپیدهای میتوکندری، استرس اکسیداتیو بیشتر و اختلال در دفاع سلولی آنتی‌اکسیدانی است [32-34]؛ به‌عنوان مثال، افزایش آسیب و جهش در میتوکندری، باعث ایجاد تغییر در یکی از اجزاء کمپلکس آنزیمی در زنجیره انتقال الکترون و در نتیجه اختلال در عملکرد آن، نشت افزایش‌یافته رادیکال‌های آزاد، افزایش جهش در ژنوم میتوکندری و در نهایت تشدید تولید رادیکال‌های آزاد می‌شود (شکل2) [33].

 

شکل 2- آسیب به DNA میتوکندری و ایجاد aging از [35]

 

نانوذرات به‌وسیله روش ماکروپینوسیتوز وارد سلول‌های پوست شده و باعث تشکیل رادیکال‌های آزاد اکسیژن در سیتوپلاسم سلول‌ها می‌شوند. استرس اکسیداتیو منجر به آسیب به ماده ژنتیکی و پراکسیداسیون لیپیدهای غشایی می‌شود و در نهایت منجر به پیری زودرس پوست می‌شود (شکل3).

 

شکل3- شکل شماتیک از احتمال سمیّت نانوذرات بر روی سلول‌های اپیدرمی پوست [36-38]

 

سلول‌های جهش‌یافته تحت تأثیر نانوذرات، گاهی نسبت به سلول‌های سالم بدن برتری رقابتی دارند. ذرات نانو ممکن است سرعت جهش باکتری‌ها را افزایش دهند و تهدیدی بالقوّه برای محیط‌زیست و سلامت انسان باشند.

 

جدول 1- توصیف اثرات سمی نانوذرات متداول بر طبقه‌های مختلف سلول‌ها

NPs حجم توزیع (nm) منابع در محیط هدف آزمون طبیعت سمی مرجع
Ag 20 به‌عنوان آنتی‌میکروب بر روی زخم‌ها استفاده می‌شود. سلول‌های فیبروبلاست ژنوتوکسیک، التهابی، سمیّت سلولی [39]
TiO2 21-160 به‌عنوان رنگدانه در لوازم آرایشی، به‌صورت خوراکی موش‌های وحشی ژنوتوکسیک، التهابی [28]
TiO2 40 کرم‌های ضدآفتاب، محصولات غذایی، رنگ‌ها، خمیردندان، پزشکی سلول‌های فیبروبلاست جنینی موش ژنوتوکسیک، خاصیت جهش‌زایی در ژن [40]
Au 12 دارو، تصویربرداری با کیفیت بالا، ژن‌درمانی، درمان سرطان، تصفیه فاضلاب سلول‌های فیبروبلاست انسانی آسیب به DNA، جهش در DNA، سیتوتوکسیک [41]
CuO 50 لوازم آرایشی، وسایل الکترونیکی و مغناطیسی سلول‌های کراتینوسایت پوست انسان سمیّت سلولی، ژنوتوکسیک، جهش در ژن [42]
ZnO 20 به‌عنوان رنگدانه در لوازم آرایشی، به‌صورت خوراکی

ژنوتوکسیک،

ایجاد استرس اکسیداتیو

سلول‌های اپیتلیال شش در انسان [43]

 

3- بیماری‌های ناشی از رادیکال‌های آزاد تولید شده توسط نانوذرات در دام

باتوجه‌به ایجاد مقاومت‌های دارویی در برابر داروهای آنتی‌بیوتیک متداول استفاده شده بر ضدباکتری‌های بیماری‌زا در دام و همچنین باقی ماندن این آنتی‌بیوتیک‌ها و ورود آن‌ها به زنجیره غذایی انسان‌ها، استفاده از مواد جایگزین مناسب همچون نانوذرات، جایگاه خود را در دامپزشکی پیدا کرده است [44]، امّا باتوجه‌به خصوصیات ذاتی نانوذرات، بررسی عوارض این ذرات بر روی خود دام و تأثیرات احتمالی آن از طریق ورود از راه خوراکی از دام به انسان همواره مورد بحث است.

از جمله مشکلات نانوذرات در دام، می‌تواند تولید رادیکال آزاد و تأثیر آن بر بافت‌های تناسلی باشد. بافت بیضه به علت دارا بودن لیپیدهای غشایی غیراشباع و غشای پلاسمایی اسپرم به علت دارا بودن مقدار زیادی اسیدهای چرب غیراشباع، می‌توانند هدف عمده رادیکال‌های آزاد باشند که به دنبال آن، بر اثر استرس اکسیداتیو ناشی از این رادیکال‌های آزاد، ناباروری در دام رخ می‌دهد.

در طی پژوهشی که سعید حبیبیان به کمک همکارانش در سال 1392 به منظور بررسی تأثیر نانوذرات نقره در تغییر بیان پروتئین و سمیّت سلولی این نانوذره بر روی سلول‌های اسپرم و بیضه موش صحرایی انجام دادند، مشخص شد که نانوذرات نقره می‌توانند موجب القای آپوپتوز در اسپرم و تغییر بیان پروتئین‌های سلولی در بیضه‌های موش‌های صحرایی شوند که این حالت از طریق ایجاد استرس اکسیداتیو و تولید رادیکال‌های آزاد بود که باعث تحریک تولید یک سری پروتئین‌های داخل‌سلولی و تخریب در DNA هسته سلول‌ها و شروع آپوپتوز در سلول‌ها شده بود [45].

براساس مقاله‌ای که در مجله سرطان ریه موجود است، Zhang و همکارانش بر این اصل متذکر شدند که ذرات ناپایداری مثل کربن سیاه و دی‌اکسید تیتانیوم، سبب بروز فیبروز، ضایعات نئوپلازی و تومورهای ریوی در موش‌های آزمایشگاهی می‌شوند، مقادیر لازم از این مواد در حیطه نانو بسیار کمتر است [46].

 

4- بحث و نتیجه‌گیری

همان‌طورکه در مطالب بالا ذکر شد، نانوذرات باتوجه‌به اندازه کوچکی که دارند، می‌توانند از مناطق مختلف به بخش‌های عمقی و درونی بدن نفوذ کنند و موجب جهش در ژن‌های سلول‌های لایه‌های مختلف پوست شوند. نانوذرات موجب آسیب به غشا، افزایش نفوذپذیری سلول، سمی شدن آن‌ها، جهش در ژن‌ها و شکستن هسته سلول و آسیب به DNA می‌شوند که این آسیب می‌تواند به بیماری‌هایی مثل پیری زودرس پوست، عفونت‌های ریوی، تغییر در لایه اپیتلیوم دستگاه گوارش از جمله روده، انواع سرطان و همچنین در صورت تخریب ژن‌ها در سلول‌های بنیادی مغز استخوان موجب پوکی استخوان شوند.

 

منابـــع و مراجــــع

[1] کاربردهای فناوری نانو در بهداشت و سلامت، ماهنامه فناوری نانو،شماره 168، (1390).

[2] کاربردهای فناوری نانو در بهداشت و سلامت، ماهنامه فناوری نانو، شماره 180، (1391).

[3] کاربردهای فناوری نانو در بهداشت و سلامت، ماهنامه فناوری نانو، شماره 192، (1392).

[4] مریم لشکری زاده, مریم اسحقی، "بررسی اثر نانوتکنولوژی بر محیط‌زیست"، فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره 18، شماره 1،(1395).

Salehzadeh, R. and R. Abdullah, Solid lipid nanoparticles as new drug delivery system. “International Journal of Biotechnology and Molecular Biology Research”, 2(13): p. 252-261, (2011)

Bahreini, E., et al., Preparation and nanoencapsulation of l-asparaginase II in chitosan-tripolyphosphate nanoparticles and in vitro release study, “Nanoscale research letters”, 9(1): p. 340, (2014)

Kaur, S. and B. Singhal, When nano meets stem: the impact of nanotechnology in stem cell biology. “Journal of bioscience and bioengineering”, 113(1): p. 1-4, (2012)

Dhawan, A., et al., NanoLINEN: nanotoxicology link between India and European Nations. “Journal of biomedical nanotechnology”, 7(1): p. 203-204, (2011)

Donaldson, K., et al., Nanotoxicology, “Occupational and Environmental Medicine (BMJ Publishing Group Ltd)”, 61(9): p.727-728, (2004)

Buzea, C., I.I. Pacheco, and K. Robbie, Nanomaterials and nanoparticles: Sources and toxicity, “Biointerphases”, 2(4): p. MR17-MR71, (2007)

Elder, A., et al., Translocation of inhaled ultrafine manganese oxide particles to the central nervous system, “Environmental health perspectives”, 114(8): p. 1172, (2006)

Oravecz, K., et al., Hydroxyl free radicals induce cell differentiation in SK-N-MC neuroblastoma cells, “Tissue and Cell”, 34(1): p. 33-38, (2002)

Gliga, A.R., et al., Size-dependent cytotoxicity of silver nanoparticles in human lung cells: the role of cellular uptake, agglomeration and Ag release, “Particle and fibre toxicology”, 11(1): p. 11, (2014)

Sharma, V.K., et al., Organic-coated silver nanoparticles in biological and environmental conditions: fate, stability and toxicity, “Advances in colloid and interface science”, 204: p. 15-34, (2014)

Heshmati, M., et al., Mutagenic effects of nanosilver consumer products: a new approach to physicochemical properties, “Iranian journal of pharmaceutical research: IJPR”, 14(4): p. 117, (2015)

Shi, H., et al., Titanium dioxide nanoparticles: a review of current toxicological data, “Particle and fibre toxicology”, 10(1): p. 15, (2013)

Teow, Y., et al., Health impact and safety of engineered nanomaterials, “Chemical communications”, 47(25): p. 7025-7038, (2011)

Newman, M.D., M. Stotland, and J.I. Ellis, The safety of nanosized particles in titanium dioxide–and zinc oxide–based sunscreens, “Journal of the American Academy of Dermatology”, 61(4): p. 685-692, (2009)

Gilbert, E., et al., Commonly used UV filter toxicity on biological functions: review of last decade studies, “International journal of cosmetic science”, 35(3): p. 208-219, (2013)

Greulich, C., et al., Uptake and intracellular distribution of silver nanoparticles in human mesenchymal stem cells, “Acta biomaterialia”, 7(1): p. 347-354, (2011)

Donaldson, K., X. Li, and W. MacNee, Ultrafine (nanometre) particle mediated lung injury, “Journal of Aerosol Science”, 29(5-6): p. 553-56, (1998)

Foldvari, M. and M. Bagonluri, Carbon nanotubes as functional excipients for nanomedicines: II. Drug delivery and biocompatibility issues, “Nanomedicine: Nanotechnology, Biology and Medicine”, 4(3): p. 183-200, (2008)

Li, J.J.e., et al., Nanoparticle-induced pulmonary toxicity, “Experimental biology and medicine”, 235(9): p. 1025-1033, (2010)

SIKKA, S.C., M. Rajasekaran, and W.J. Hellstrom, Role of oxidative stress and antioxidants in male infertility, “Journal of andrology”, 16(6): p. 464-468, (1995)

Al-Jubory, A.R. and R.D. Handy, Uptake of titanium from TiO2 nanoparticle exposure in the isolated perfused intestine of rainbow trout: nystatin, vanadate and novel CO2-sensitive components. “Nanotoxicology”, 7(8): p. 1282-1301, (2013)

Ward, J.E. and D.J. Kach, Marine aggregates facilitate ingestion of nanoparticles by suspension-feeding bivalves. “Marine Environmental Research”, 68(3): p. 137-142, (2009)

Singh, N., et al., NanoGenotoxicology: the DNA damaging potential of engineered nanomaterials. “Biomaterials”, 30(23-24): p. 3891-3914, (2009)

Trouiller, B., et al., Titanium dioxide nanoparticles induce DNA damage and genetic instability in vivo in mice, “Cancer research”, 69(22): p. 8784-8789, (2009)

Aitken, R.J., Free radicals, lipid peroxidation and sperm function. “Reproduction, Fertility and Development”, 7(4): p. 659-66, (1995)

Sondi, I. and B. Salopek-Sondi, Silver nanoparticles as antimicrobial agent: a case study on E. coli as a model for Gram-negative bacteria, “Journal of colloid and interface science”, 275(1): p. 177-182, (2004)

Bondarenko, O., et al., Sub-toxic effects of CuO nanoparticles on bacteria: kinetics, role of Cu ions and possible mechanisms of action, “Environmental pollution”, 169: p. 81-89, (2012)

Gravina, S. and J. Vijg, Epigenetic factors in aging and longevity, “Pflügers Archiv-European Journal of Physiology”, 459(2): p. 247-25, (2010)

Romano, A.D., et al., Oxidative stress and aging, “Journal of nephrology”, 23: p. S29-36, (2010)

Vina, J., C. Borras, and J. Miquel, Theories of ageing, “IUBMB life”, 59(4‐5): p. 249-25, (2007)

Loeb, L.A., D.C. Wallace, and G.M. Martin, The mitochondrial theory of aging and its relationship to reactive oxygen species damage and somatic mtDNA mutations, “Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, 102(52): p. 18769-18770, (2005)

Kakinoki, K., et al., Effect of relative humidity on the photocatalytic activity of titanium dioxide and photostability of famotidine, “Journal of pharmaceutical sciences”, 93(3): p. 582-589, (2004)

Tiano, L., et al., Modified TiO2 particles differentially affect human skin fibroblasts exposed to UVA light, “Free Radical Biology and Medicine”, 49(3): p. 408-415, (2010)

Wamer, W.G., J.-J. Yin, and R.R. Wei, Oxidative damage to nucleic acids photosensitized by titanium dioxide, “Free Radical Biology and Medicine”, 23(6): p. 851-858, (1997)

Park, M.V., et al., The effect of particle size on the cytotoxicity, inflammation, developmental toxicity and genotoxicity of silver nanoparticles, “Biomaterials”, 32(36): p. 9810-9817, (2011)

Xu, A., et al., Genotoxic responses to titanium dioxide nanoparticles and fullerene in gpt delta transgenic MEF cells, “Particle and Fibre Toxicology”, 6(1): p. 3, (2009)

Guglielmo, C.D., et al., In vitro safety toxicology data for evaluation of gold nanoparticles–chronic cytotoxicity, genotoxicity and uptake, “Journal of nanoscience and nanotechnology”, 12(8): p. 6185-6191. (2012)

Alarifi, S., et al., Cytotoxicity and genotoxicity of copper oxide nanoparticles in human skin keratinocytes cells, “International journal of toxicology”, 32(4): p. 296-307, (2013)

Huang, C.-C., et al., Oxidative stress, calcium homeostasis, and altered gene expression in human lung epithelial cells exposed to ZnO nanoparticles, “Toxicology in vitro”, 24(1): p. 45-55, (2010)

[44] مجتبی علی‌شاهی و مصباح مهرزاد. مقایسه سمیّت نانوذرات نقره در ماهیان آمور (Ctenopharyngodon idella)، شیربت (Barbus grypus)، اسکار (Astronorus ocellatus) و سوروم (Cichlosoma severums)، ”زیست‌شناسی دریا“ ، دوره 2، شماره 7، 51-45، (1389).

[45] سعید حبیبیان و همکاران. ارزیابی سمیت سلولی و تغییر بیان پروتئینی ایجاد شده توسط نانوذرات نقره در اسپرم و بیضه موش صحرایی، ”مجله دانشگاه علوم پزشکی شهر کرد“، دوره 15، شماره 4، 34-26، (1392).

Zhang, Z., et al., Comparison of micro-and nano-size particle depositions in a human upper airway model, “Journal of aerosol science”, 36(2): p. 211-233, (2005)