برترین کاربران هفتگی این مقاله

از ۱۳۹۷/۰۸/۱۹ تا ۱۳۹۷/۰۸/۲۵

هیچ کاربری در این بازه زمانی وجود ندارد

آمار مقاله
  • بازدید کل ۶,۸۱۱
  • بازدید این ماه ۳۶۱
  • بازدید امروز ۰
آمار آزمون مقاله
  • کل شرکت کنندگان ۶
  • قبول شدگان ۴
  • شرکت کنندگان یکتا ۶
  • میانگین درصد شرکت کنندگان ۶۱
واژه نامه فناوری نانو

نانو

nano

پيشوندي به معناي يک بيليونم يا (000،000،000،1/1). در متون فناوري‌نانو، معمولا براي مشخص کردن يک واحد اندازه‌گيري برابر با 10 به توان منفي 9 متر استفاده مي‌شود.

سطح مقاله

پیشرفته 1

نویسندگان
کلمات کلیدی
امتیاز کاربران

مفاهیم استاندارد و استانداردسازی

استاندارد و استانداردسازی یک سازوکار بسیار مهم جهت توسعه پایدار صنایع و فناوری‌های مختلف است. بنابراین تدوین استانداردها و پیاده‌سازی استانداردهای تدوین شده امری بسیار حیاتی جهت توسعه پایدار فناوری‌های مختلف است. در مقاله حاضر به مروری بر تاریخچه سازمان ملی استاندارد، تعاریف مهم در مقوله استاندارد و استانداردسازی و در ادامه به مراحل تدوین استانداردهای بین‌المللی خواهیم پرداخت (1و7).
1- مقدمه

سازمان ملی استاندارد در سال 1339 با تصویب قانون تأسیس مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران، کار خود را در چارچوب هدف‌ها و مسئولیت‌های تعیین شده آغاز کرد و در همان سال، به عضویت سازمان بین‌المللی استاندارد ISO درآمد. سازمان ملی استاندارد ایران همچنین در کمیسیون بین‌المللی الکترونیک IEC، کمیسیون بین‌المللی کدکس مواد غذایی CODEX، سازمان بین‌المللی اندازه‌شناسی OIML، انجمن جهانی سازمان‌های تحقیقات صنعتی و فنی WAITRO، مجمع بین‌المللی تأیید صلاحیت IAF، بنیاد مدیریت کیفیت اروپا EFQM و سازمان بین‌المللی همکاری آزمایشگاه‌های اکردیته ILAC عضویت دارد (2و7).

سازمان ملی استاندارد ایران در سه دوره سه ساله عضو شورای سازمان بین‌المللی استاندارد ISO بوده؛ مضافاً این که در یک دوره سه ساله 1969-1967 نایب رئیسی شورا را نیز بر عهده داشته است. همچنین پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سازمان ملی استاندارد ایران برای یک دوره دو ساله 2006-2005 به عنوان عضو شورای مذکور انتخاب شده است (2و7).

سازمان ملی استاندارد در حال حاضر با عضویت در سازمان‌های بین‌المللی ISO، OIML، CODEX، IEC و BIPM و سازمان‌های منطقه‌ای RISCAM و SMIIC در فعالیت‌های تدوین استاندارد این سازمان‌ها مشارکت می‌کند. نحوه مشارکت در این فعالیت‌ها، از طریق تشکیل کمیته‌های فنی متناظر با کمیته‌های بین‌المللی و سامان‌دهی مشارکت گروه‌های ذی‌نفع و ذیربط انجام می‌گیرد. این کمیته‌ها تحت نظارت سازمان ملی استاندارد ایران فعالیت می‌کنند و وظیفه اصلی آن‌ها بررسی و اظهارنظر در مورد پیش‌نویس استانداردهای بین‌المللی در مراحل مختلف تدوین و پیشنهاد تدوین استاندارد بین‌المللی با توجه به مزیت‌های ملی و پتانسیل کشور است (2و7).

filereader.php?p1=main_c4ca4238a0b923820
تصویر شماره 1- لوگوی سازمان ملی استاندارد ایران و برخی سازمان‌های بین‌المللی استانداردسازی (اقتباس از مراجع 2،3، 4، 5 و 6)
 

2- تعاریف

استاندارد [Standard]: مدرکی است در برگیرنده قواعد، راهنمایی‌ها یا ویژگی‌هایی برای فعالیت‌ها یا نتایج آن‌ها به منظور استفاده عمومی مکرر که از طریق اجماع و همراهی فراهم و به وسیله سازمان شناخته شده‌ای تصویب شده باشد و هدف از آن دستیابی به میزان مطلوبی از نظم در یک زمینه خاص است. استاندارد باید بر نتایج علوم، فنون و تجربیات استوار باشد. بیشترین کاربرد استانداردها در رابطه با تعیین ویژگی‌های فنی و عملکردی توافق شده به خصوص برای ارزیابی انطباق محصول است؛ به صورتی که دیدگاه اصلی استانداردسازی نیز روی این ویژگی‌های فنی و عملکردی متمرکز است (1و7).

استانداردسازی [Standardization]: استانداردسازی، فعالیت ایجاد معیارهایی در ارتباط با مسائلی بالفعل یا بالقوه و با هدف دستیابی به نظمی بهینه در مقوله مورد بحث برای استفاده عمومی و مستمر است (1و7).

بومی‌سازی: بومی‌سازی در جایی مطرح می‌شود که نیاز به آن وجود دارد و این نیاز می‌تواند اجباری، فرهنگی یا مربوط به منطقه جغرافیایی باشد. بومی‌سازی یک روش تطبیقی با شرایط کاربردی یک منطقه، کشور یا یک کارخانه بوده که در هر سطحی می‌تواند مطرح شود (1و7).

 

3- اهداف استانداردسازی

- کسب پایگاه جهانی در سطح بین‌المللی

- نوآوری در زمینه فناوری

- ایجاد زمینه برای پذیرش مواضع ملی کشورها

- حفظ توازن و تعادل بین منافع تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان

- مبتنی شدن مقررات بر استانداردها (1و7).

 

4- منافع استانداردسازی

- منافع برای سازمان‌ها: سازمان‌هایی که به پیاده‌سازی استانداردها می‌پردازند، می‌توانند از طریق آگاهی یافتن از نیازهای کار و محصول و بازار، عملکرد خود را بهبود بخشیده و در نتیجه سهم خود را نیز در بازار افزایش دهند.

- منافع برای مصرف‌کننده: مصرف‌کنندگان، محصولات استاندارد شده را با کیفیت و قیمت بهتر و اطمینان بیشتر از مؤلفه‌های مختلفی که برایشان کاربرد دارد، استفاده می‌کنند. لذا نه تنها کیفیت خود محصول استاندارد شده، بلکه نگهداری و خدمات پس از فروش آن نیز برای مصرف‌کننده از اهمیت بالایی برخوردار است. همچنین کاهش ریسک عدم شناخت محصول از دیگر منافع استانداردسازی است.

- منافع برای جامعه: حفظ سلامت و بهداشت جامعه، استفاده بهینه، اثربخشی و کارایی، یکی دیگر از تأثیرات استانداردسازی بوده که منافع آن متوجه جامعه است. همچنین موازین زیست‌محیطی و پیشگیری از آلودگی از مقوله‌هایی هستند که در هر استاندارد مرتبط با محصول دیده می‌شود (1و7).

 

5- خط مشی و هدف از استانداردسازی توسط سازمان بین‌المللی استاندارد [the International Organization for Standardization (ISO)]

این خط مشی در جهت ارتقا مؤلفه‌های زیر است:

-         کیفیت [Quality]

-         ایمنی [Safety]

-         کارایی [Efficiency]

-         قابلیت اطمینان [Reliability]

-         تعویض‌پذیری [Interchangeability]

-         سازگاری [Compatibility] (3و7)

 

6- مراحل تدوین استانداردهای بین‌المللی

1-6 مرحله مقدماتی [Preliminary stage]

2-6 مرحله پیشنهاد [Proposal stage]

3-6 مرحله آماده‌سازی پیش‌نویس در گروه کاری [Preparatory stage]

4-6 مرحله تدوین پیش‌نویس در سطح کمیته [Committee stage]

5-6 مرحله نظرسنجی [Enquiry stage]

6-6 مرحله تصویب [Approval stage]

7-6 مرحله چاپ استاندارد [Publication stage] (3)

 

1-6 مرحله مقدماتی

مرحله مقدماتی مرحله‌ای است که کلیات یک موضوع کاری [Preliminary work item (PWI)] برای استانداردسازی برای طرح و تصویب به کلیه اعضای کمیته فنی جهت اظهارنظر ارسال می‌شود. پیشنهاد مطرح شده در این مرحله، به شرطی تصویب شده و در دستورکار قرار می‌گیردکه حداقل مورد تأیید پنج کشور عضو فعال در کمیته فنی قرار گرفته باشد و برای تدوین موضوع مربوط، کارشناس معرفی کنند (3و7).

 

2-6 مرحله پیشنهاد

در این مرحله، کمیته در صورت پذیرش پیشنهاد کاری جدید [New work item proposal (NWIP)] بر روی آن صحه گذاشته و برای تهیه DRAFT آن برنامه‌ریزی و حتی مسئول تهیه DRAFT را نیز مشخص می‌کند. پیشنهاداتی که در این مرحله ارایه می‌شوند، می‌توانند موضوعات مختلفی را دربر گیرند (3و7).

 

3-6 مرحله آماده‌سازی پیش‌نویس در گروه کاری

در این مرحله اولین پیش‌نویس کاری [Working draft (WD)] توسط گروه کاری مربوط، که متشکل از کارشناسان معرفی شده از کشورهای مختلف است، آماده و برای کسب نظرات کشورهای عضو برای همه آن‌ها ارسال می‌شود و شش ماه مهلت ارائه نظرات است (3و7).

 

4-6 مرحله کمیته

در این مرحله پیش‌نویس کمیته [Committee draft (CD)] در سطح وسیع‌تری بین تمام اعضای مشارکت کننده و اعضای ناظر توزیع می‌شود. به صورتی که پیش‌نویس کمیته از طرف کمیته برای نظردهی به کشورها ارسال شده و کشورها باید ظرف 3 تا 6 ماه نظرات خود را ارایه کنند. سپس نظرات توسط کمیته جمع‌آوری و توزیع پیش‌نویس‌ها در این مرحله ممکن است تا چندین بار تجدید نظر شده و دچار تغییرات اساسی شود و در این صورت پیش‌نویس کمیته بازنویسی شده با شماره بازنگری ارایه می‌شود و بررسی پیش‌نویس‌های متعدد تا اخذ اجماع نظر تمام اعضای مشارکت‌کننده ادامه می‌یابد که در صورت احراز اجماع نظر همه اعضا، پیش‌نویس به مرحله بعدی راه می‌یابد (3و7).

 

5-6 مرحله نظرسنجی

در این مرحله پیش‌نویس به طور تقریبی به صورت یک استاندارد بین‌المللی درآمده و به همین علت است که به آن پیش‌نویس استاندارد بین‌المللی [Draft international standard (DIS)] گفته می‌شود زیرا کارهای کارشناسی بسیاری بر روی آن انجام شده است، لیکن هنوز صحه‌گذاری از طرف کشورها را لازم دارد (3و7).

 

6-6 مرحله تصویب

مرحله تصویب مرحله‌ای است که پیش‌نویس نهایی کمیته ملی صادر می‌شود و به آن پیش‌نویس نهایی استاندارد بین‌المللی [Final Draft  International Standard (FDIS)] گفته می‌شود. از این مرحله، پیش‌نویس از نظر محتوایی به طور تقریبی تغییری نخواهد کرد و اکثریت تغییرات احتمالی آن ویرایش شده هستند. تصویب نهایی این پیش‌نویس نیز با پذیرش آرای 2/3 اعضای مشارکت‌کننده موافق بوده، به شرطی که بیش از 1/4 رأی منفی داده نشده باشد، که در این صورت به مرحله نشر می‌رود و در صورت عدم تصویب نیز پیش‌نویس به مرحله قبلی باز می‌گردد (3و7).

 

7-6 مرحله نشر استاندارد [Publication stage]

 در مرحله نشر، هر گونه اشتباهات گزارش شده از دبیرخانه توسط کمیته فرعی مربوطه تصحیح شده و پیش‌نویس نهایی تأیید شده، به عنوان استاندارد بین‌المللی در عرض 2 ماه توسط کمیته فنی، تهیه و انتشار می‌یابد (3و7).

نکته: زمان‌بندی فرایند استانداردسازی در سطح بین‌المللی:

·        تکمیل اولین پیش‌نویس کاری حداکثر 6 ماه

·        تکمیل پیش‌نویس کمیته حداکثر 18 ماه

·        توزیع نسخه FDIS حداکثر 36 ماه

·        نشر استاندارد ISO  حداکثر 43 ماه (3و7).

 

filereader.php?p1=main_c81e728d9d4c2f636
تصویر شماره 2- مراحل تدوین استانداردهای بین‌المللی (3)

7- سطوح مختلف استانداردسازی

استانداردسازی در چهار سطح انجام می‌شود:

استانداردهای کارخانه‌ای: این استانداردها توسط کارخانجات یا تولیدکنندگان به منظور استفاده در همان واحد تدوین می‌شوند. البته در کشورهای توسعه یافته استانداردهای کارخانه‌ای از کیفیت و کارایی بالایی برخوردارند و توسط سازمان ملی استاندارد کشور ذیربط به عنوان استاندارد ملی پذیرفته می‌شوند (1و7).

استانداردهای منطقه‌ای: در هر منطقه‌ای از جهان ممکن است چند کشور هم‌جوار برای ایجاد تسهیلات در امر صادرات و واردات خود اقدام به تدوین استانداردهای مشترک کنند؛ مانند استانداردهای اتحادیه اروپا که توسط کشورهای عضو اتحادیه اروپا تدوین می‌شوند و قابل قبول برای همه این کشورها هستند (1و7).

استانداردهای ملی: استانداردهایی هستند که در هر کشور توسط سازمان متولی استانداردسازی تدوین می‌شوند. در تدوین این استانداردها، تولیدکنندگان، مصرف‌کنندگان، صادرکنندگان، واردکنندگان، نمایندگان مراکز دولتی و تجاری، مراکز پژوهشی، دانشگاه‌ها، مراکز ارزیابی انطباق مرتبط با موضوع استاندارد مشارکت می‌کنند. استانداردهای ملی باید تأمین‌کننده حداقل کیفیت قابل قبول برای یک فراورده یا خدمت باشند (1و7).

استانداردهای بین‎المللی: استانداردهایی هستند که توسط سازمان‌های بین‌المللی استاندارد جهت سهولت ارتباط و رفع مشکلات فنی تهیه و تدوین می‌شوند. در تدوین این استانداردها، تمامی کشورها مشارکت دارند (1و7).

 

8- جنبه‌های استاندارد

الف- استاندارد اصطلاحات و علایم: استانداردهایی هستند که از طریق ارائه واژه‌ها و اصطلاحات علمی و فنی رایج در زمینه مورد نظر در شناخت یک محصول، فرایند، خدمات یا حتی یک پدیده و موضوع علمی نقش اساسی دارند (3و7). 

ب- استاندارد ویژگی‌ها: استانداردهایی هستند که در آن شرح یک دسته الزاماتی که باید یک فراورده، یک ماده یا یک فعالیت و خدمت داشته باشد، ارائه شده است (3و7).

ج- استاندارد روش آزمون: استانداردهایی هستند که نحوه انجام یک آزمون را تشریح می‌کنند (3و7).

د- استاندارد آیین کار: استانداردهایی هستند که در آن نحوه انجام یک عمل بر اساس آخرین پیشرفت‌های علمی و تجارب موفق بشری به صورت منظم مشخص شده است (3و7).

 

9- مدارک استانداردگونه [Deliverables]

این مدارک فقط توسط سازمان بین‌المللی استاندارد تدوین می‌شوند و مدارکی هستند که هنوز اجماع نظر بین‌المللی در مورد آن‌ها صورت نگرفته و به همین دلیل برای مدت سه تا شش سال به صورت پایلوت در سطح بین‌المللی مطرح می‌شود و پس از پایان مهلت مقرر، اگر اجماع نظر بین‌المللی حاصل شد، به استاندارد ایزو تبدیل می‌شوند و در غیر این‌صورت باطل خواهند شد. با توجه به این که این مدارک در چه سطحی از فعالیت کمیته فنی تولید شوند، وضعیت‌های مختلف و مدارک مختلفی به شرح زیر تولید می‌شود:

 

ویژگی‌های فنی [Technical specification(TS)]

زمانی که یک پیش‌نویس استاندارد در سطح کمیته فنی در مقطع CD (committee drat) بر اساس رأی‌گیری‌های به عمل آمده در سطح جامعه بین‌المللی به اجماع نظر کامل نرسد، به عنوان مثال نظرات موافق و مخالف مساوی باشد، آن مدرک به عنوان یک TS  برای مدت سه سال منتشرخواهد شد تا طی این مدت توافق جمعی حاصل شود. حتی این مدت در صورت نیاز، در یک دوره سه ساله دیگر نیز تمدید می‎شود. اگر پس از شش سال اجماع حاصل شد، آن پیش‌نویس به استاندارد ایزو تبدیل می‌شود. در غیر این صورت باطل می‌شود (3‌و‌7).

 

ویژگی‌های در دسترس عموم [Publicly Available Specifications(PAS)]

هرگاه در همان مرحله شروع کار (Working Draft) موضوع استاندارد به گونه‌ای باشد که برای بررسی موضوع و تأیید آن نیاز به مدت زمان بیشتری از تقویم کاری کمیته‌های فنی ایزو باشد و کشورهای مختلف به یک توافق جمعی نمی‌رسند، پیش‌نویس برای یک دوره سه ساله یا شش ساله منتشر می‌شود. اگر پس از شش سال اجماع حاصل شد آن پیش‌نویس به استاندارد ایزو تبدیل می‌شود، در غیر این صورت باطل می‌شود (3و7).

 

گزارش فنی [Technical Report(TR)]

گزارش فنی، مدرک اطلاعاتی است که حاوی نوع مختلفی از اطلاعاتی است که به طور طبیعی در یک مدرک الزامی منتشر شده است (3 و 7).

 

10- بحث و نتیجه‌گیری

استاندارد و استانداردسازی از ارکان اساسی پیشرفت در صنایع مختلف هستند. استانداردسازی مدون به عنوان یک مکانیزم رسمی، مبنای همگرایی قابل ملاحظه‌ای با سطح پیشرفت صنعت و فناوری در نقاط مختلف جهان دارد. بنابراین جهت نیل به اهداف بزرگ اقتصادی و پیشرفت صنعتی، باید مقوله استاندارد و استانداردسازی و مشارکت فعال در تدوین استانداردهای بین‌المللی و ملی مورد توجه بیشتری قرار گیرد. 

منابـــع و مراجــــع

1. Hatto P. Standards and Standardisation. A practical guide for researchers. EUROPEAN COMMISSION. DIRECTORATE-GENERAL FOR RESEARCH & INNOVATION.

2. http://www.isiri.gov.ir/portal/Home/

3. http://www.iso.org

4. www.iec.ch/

5. https://www.oiml.org/

6. http://www.fao.org

7. کتاب مرجع کاربردی استاندارد و کیفیت ایران. دکتر بهروز ریاحی. 1388