برترین کاربران هفتگی این مقاله

از ۱۳۹۷/۰۴/۰۲ تا ۱۳۹۷/۰۴/۰۸

هیچ کاربری در این بازه زمانی وجود ندارد

آمار مقاله
  • بازدید کل ۱,۰۱۹
  • بازدید این ماه ۱
  • بازدید امروز ۰
آمار آزمون مقاله
  • کل شرکت کنندگان ۰
  • قبول شدگان ۰
  • شرکت کنندگان یکتا ۰
  • میانگین درصد شرکت کنندگان ۰
واژه نامه فناوری نانو

نانو

nano

پيشوندي به معناي يک بيليونم يا (000،000،000،1/1). در متون فناوري‌نانو، معمولا براي مشخص کردن يک واحد اندازه‌گيري برابر با 10 به توان منفي 9 متر استفاده مي‌شود.

سطح مقاله

ویژه المپیاد دانش‌آموزی

طرح درس

منابع پیشنهادی نهمین المپیاد دانش آموزی نانو

نویسندگان
امتیاز کاربران

روش‌های کسب فناوری

در بخش‌های پیشین با بحث‌های مدیریتی و فرآیند فناوری آشنا شدیم. در ادامه‌ی مباحث مطرح شده در اینجا سعی داریم تا روش‌های کسب فناوری را شناخته و با تعیین و شناخت شاخص‌های پراهمیت در اولویت‌گذاری فناوری، حوزه‌های مناسب‌تر برای سرمایه‌گذاری و تحقیق را بشناسیم.

مقدمه
در بخش‌های پیشین با بحث‌های مدیریتی و فرآیند فناوری آشنا شدیم. در ادامه‌ی مباحث مطرح شده در اینجا سعی داریم تا روش‌های کسب فناوری را شناخته و با تعیین و شناخت شاخص‌های پراهمیت در اولویت‌گذاری فناوری، حوزه‌های مناسب‌تر برای سرمایه‌گذاری و تحقیق را بشناسیم.

1- روش‌های کسب فناوری
همان طور که گفتیم فرآیند نوآوری شامل مراحل تحقیق، توسعه و مدیریت و بازاریابی است، اما در عمل، همه شرکت‌ها و کشورها برای دستیابی به یک فناوری تمامی مراحل مذکور را طی نمی‌کنند. در ادامه، پنج روش مرسوم برای کسب فناوری را به اختصار معرفی می‌کنیم. انتخاب روش مناسب از میان روش‌های زیر به ظرفیت‌های مالی و منابع انسانی کشور یا شرکتی بستگی دارد که خواهان کسب فناوری است:

الف) خرید خط تولید (مونتاژ): این روش ساده‌ترین شیوه برای کسب فناوری است. در این شیوه بدون اطلاع از روش تولید یک محصول، خط تولید آن خریداری می‌شود. به همین علت برخی از صاحب‌نظران معتقدند که این روش را نمی‌توان «کسب» فناوری نامید، چرا که مونتاژ کننده هیچ تسلطی بر فناوری ندارد و نمی‌تواند آن را مطابق با شرایط محلی خود تغییر یا ارتقا دهد.
ب) خرید مجوز بهره‌برداری (لیسانس): در این حالت، شرکت خریدار علاوه بر تجهیزات و خط تولید، اسناد مربوط به فناوری تولید را نیز خریداری می‌کند و در نتیجه، درباره فرآیند تولید اطلاعات لازم را به دست می‌آورد. حتی ممکن است که در قرارداد خرید بندهایی نیز برای آموزش نیروی انسانی لحاظ شود. همچنین ممکن است در قراداد ذکر شود که شرکت دارای فناوری باید تغییرات در فناوری خود را برای مدتی مشخص در اختیار شرکت خریدار بگذارد. در نتیجه، شرکت خریدار تسلط بیش‌تری روی فناوری خواهد داشت و می‌تواند نسخه‌های جدیدی محصول را نیز در سال‌های بعدی تولید کند.

دو روش مذکور بیشتر توسط کشورها و شرکت‌های ضعیف‌تر به کار می‌رود. در این دو حالت، شرکت خریدار مراحل تحقیق و توسعه را طی نمی‌کند و تنها به مراحل تولید و فروش می‌پردازد. شرکت‌هایی که توانایی انجام فعالیت‌های تحقیق و توسعه را دارا هستند، یکی از سه روش زیر را با توجه به امکانات خود انتخاب می‌کنند.
ج) سفارش تحقیق و توسعه به شرکت‌ها یا کشورهای دیگر: شرکت‌های مسلط به فناوری می‌توانند نیاز و زمینه تحقیق و توسعه آینده خود را مشخص کنند، اما در صورتیکه امکانات مالی یا منابع انسانی متناسب را نداشته باشند، به شرکت‌های دیگر سفارش تحقیق و توسعه می‌دهند.
د) تحقیق و توسعه مشترک: در مواردی یک شرکت دارای بخش تحقیق و توسعه قدرتمندی است، اما در بخش‌های خاصی از فناوری‌های مورد نیاز خود دچار ضعف تحقیقاتی است، شرکایی را از میان دیگر شرکت‌های قدرتمند در حوزه کاری خود انتخاب می‌کند تا بتواند ضعف‌های خود را ترمیم کند. در عین حال، طی تحقیق و توسعه مشترک، اجازه استفاده از مزایای تحقیقاتی خود را به شرکت همکار می‌دهد. یک نمونه مشهور از تحقیق و توسعه مشترک، همکاری دو شرکت سونی و توشیبا در اوایل دهه 1990 به منظور توسعه فناوری محصولات صوتی و تصویری است.
ه) تحقیق و توسعه داخلی: شرکت‌های قدرتمند که از توانایی مالی و انسانی کافی برای تحقیق و توسعه برخوردار ‌باشند، تحقیق و توسعه را در داخل شرکت انجام می‌دهند. در واقع این شرکت‌ها، با سرمایه‌گذاری هنگفتی که در بخش تحقیق و توسعه انجام می‌دهند، سعی دارند تا زودتر به مرحله ثبت اختراع و ارائه محصول به بازار برسند و بتوانند از سود مالی سرشاری که در بخش فناوری‌های نو وجود دارد، تا حد امکان به طور انحصاری بهره مند شوند.

انتخاب روش کسب فناوری به وضعیت فناوری در چرخه عمر نیز وابسته است. روش خرید خط تولید برای فناوری‌هایی مناسب‌تر است که به بلوغ رسیده‌اند، چراکه وضعیت سودآوری و بازار این فناوری‌ها مشخص و روشن شده ‌است. خرید لیسانس برای فناوری‌هایی به‌صرفه‌تر است که در اواخر دوره رشد یا دوره بلوغ قرار دارند، زیرا تغییرات فنی در این حالت اندک است و فناوری خریداری‌ شده با انجام اصلاحات مناسب تا مدتی سودآور خواهدبود. روش‌های دیگر که بر تحقیق و توسعه تکیه دارند، در دوره طفولیت و اوایل دوره رشد به کار گرفته می‌شوند.

خود را بیازمایید

فرض کنید شرکتی در زمینه تولید جاذب‌های متخلخل نانویی راه‌اندازی کرده‌اید و محصول شما از جهات مختلف قابلیت رقابت با محصولات خارجی را دارد. با این همه در بازارهای فروش چندان موفق نیستید. برای رفع این اشکال چه رویکردهایی را مناسب می‌دانید؟ رویکرد خود را توضیح دهید.

2- اولویت‌گذاری در فناوری
معمولاً یک کشور یا شرکت منابع مالی محدودی دارد، در حالیکه زمینه‌های متعددی برای سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نو وجود دارد. بنابراین، باید حوزه‌های مناسب‌تر برای سرمایه‌گذاری را تشخیص داد. برای این کار، مطالعات «اولویت‌گذاری فناوری» انجام می‌شود. برای تعیین فناوری‌های دارای اولویت، دو دسته شاخص وجود دارد که عبارت‌اند از: شاخص جذابیت و شاخص امکان‌پذیری. در ادامه هر یک از این دو دسته را به اختصار معرفی می‌کنیم.

1-2- شاخص جذابیت

شاخص جذابیت به اهمیت و جالب توجه بودن فناوری برای شرکت یا کشوری که قصد سرمایه‌گذاری دارد، می‌پردازد. این شاخص از چهار زیرشاخص به ترتیب زیر ساخته می‌شود:
الف) جذابیت اقتصادی: سودآوربودن محصول و داشتن بازار برای فروش یکی از مهم‌ترین عوامل جذابیت برای سرمایه‌گذاری روی یک فناوری است.
ب) جذابیت اجتماعی: جذابیت اجتماعی به معنای فراهم شدن امکان برطرف‌کردن یک نیاز اجتماعی است. این شاخص خصوصاً برای دولت‌ها اهمیت دارد، به نحوی که در بسیاری از موارد، دولت‌ها بدون توجه به سودآوری یک فناوری و صرفاً به منظور بهبود شرایط اجتماعی سرمایه‌گذاری را برای توسعه یک فناوری انجام می‌دهند. برای نمونه، می‌توان به سرمایه‌گذاری در فناوری مترو در شهرهای بزرگ کشور اشاره کرد.
ج) فرصت‌های تحقیق و توسعه جدید: یکی از جذابیت‌های یک فناوری این است که بتوان با سرمایه‌گذاری در آن فناوری به طور همزمان در فناوری‌های نزدیک به آن نیز به تحقیق و توسعه پرداخت. به همین علت کشورها و شرکت‌ها به فناورهای عام توجه نشان می‌دهند، زیرا سرمایه‌گذاری در یکی از زیرفناوری‌های یک فناوری عام به طور همزمان فرصت‌هایی را برای انجام تحقیقات و رسیدن به محصول در دیگر زیرفناوری‌ها فراهم می‌کند. برای نمونه، سرمایه‌گذاری در صنعت الکترونیک می‌تواند نتایج مثبتی مانند تأمین زیرساخت آزمایشگاهی، تقویت منابع انسانی، آشنایی با شرایط بازار در صنایعی چون صنعت رایانه، تلفن همراه، مخابرات و حوزه های مشابه داشته باشد.
د) اهمیت راهبردی: برخی از فناوری‌ها مانند فناوری فضایی و هسته‌ای اهمیت راهبردی برای کشورها دارد. دستیابی به این فناوری‌ها موقعیت منطقه‌ای و بین‌المللی کشورها را تقویت می‌کند. به همین علت حتی در صورتی که این فناوری‌ها جذابیت اقتصادی نداشته باشند نیز کشورها مایل به سرمایه‌گذاری در آنها هستند. اهمیت راهبردی در سطح شرکت‌ها به مسائلی مانند فتح بازار جدید یا تثبیت کردن سهم فعالی در بازار باز می‌گردد. برای مثال، دستیابی به یک فناوری نو به منظور عرضه یک محصول جدید در صورتی که چند شرکت رقیب در آستانه تولید همان محصول قرار داشته باشند، برای یک شرکت دارای اهمیت راهبردی خواهد بود.
روشن است که بیشتر فناوری‌ها در زمان واحد در هر چهار زیرشاخص مذکور دارای مزیت نخواهند بود. تعیین دقیق این شاخص‌ها به صورت کمی و در قیاس با یکدیگر نیازمند مطالعات تخصصی گسترده‌ای است.

2-2- شاخص امکان‌پذیری
بررسی شاخص جذابیت با این فرض انجام می‌گیرد که کشور یا شرکت سرمایه‌گذار با محدودیتی از لحاظ منابع انسانی و زیرساخت تحقیقاتی مواجه نیست. شاخص امکان‌پذیری برای تعیین میزان این محدودیت‌ها تعریف می‌شود. این شاخص نیز از دو زیرشاخص به ترتیب زیر ساخته می‌شود:
1- زیرساخت‌های تحقیقاتی و پژوهشی: این زیرشاخص به این نکته می‌پردازد که دستیابی به فناوری موردنظر با توجه به نیروی انسانی و زیرساخت آزمایشگاهی موجود در کشور یا شرکت تا چه میزان امکان‌پذیر است
2- توانایی تجاری‌سازی: مسئله کلیدی دیگر، امکان تجاری‌سازی محصولات است. ممکن است منابع انسانی و زیرساخت تحقیقاتی کاملاً مهیا باشد، اما به علل مختلفی مانند وجود رقبا، ضعف در بازاریابی و خدمات پس از فروش امکان رسیدن به بازار و بازگشت سرمایه وجود نداشته باشد.

3- ماتریس جذابیت – امکان‌پذیری
تعیین هر یک از شش زیرشاخص یادشده به متخصصان و اطلاعات مختلفی نیازمند است. برای نمونه، تعیین جذابیت اقتصادی به اطلاعات بازار و تحلیل‌های اقتصادی و تعیین زیرشاخص اهمیت اجتماعی به مطالعات و اندازه‌گیری‌های جامعه‌ شناختی نیازمند است. برای تعیین مقدار شاخص‌ها از روش‌های مختلفی مانند تحلیل‌های عددی، مشاوره‌های تخصصی و برگزاری پنل‌های تخصصی استفاده می‌شود. پس از انجام مطالعات تخصصی به هریک از زیرشاخص‌ها عددی نسبت داده می‌شود و محل فناوری در ماتریسی با عنوان ماتریس جذابیت –امکان‌پذیری (شکل 1) مشخص می‌شود. به این ترتیب که در محور عمودی ماتریس، میزان جذابیت یک فناوری و در محور افقی، میزان امکان‌پذیری آن ثبت می‌شود.

filereader.php?p1=main_c51ce410c124a10e0
شکل1: ماتریس جذابیت - امکان‌پذیری

با توجه به ماتریس جذابیت – امکان‌پذیری، فناوری‌های فراوانی وجود دارند که امکان‌پذیر هستند، ولی اهمیت خاصی ندارند (گوشه راست، پایین)، همین طور فناوری‌هایی وجود دارند که بسیار پراهمیت و بلکه ضروری هستند، اما دستیابی به آنها امکان‌ناپذیر است (گوشه چپ، بالا). فناوری‌هایی که در منطقه بالا و سمت راست نمودار قرار بگیرند، هم دارای جذابیت و هم دارای امکان‌پذیری زیاد هستند و در نتیجه بیش‌ترین اولویت را برای سرمایه‌گذاری دارند. در مقابل، منطقه پایین و چپ نمودار بدترین موقعیت را برای یک فناوری نشان می‌دهد.
شرکت یا کشور سرمایه‌گذار با توجه به میزان سرمایه در اختیار خود، قیدی را برای تعیین فناوری‌های دارای اولویت تعیین می‌کند. این قید می‌تواند به صورت یک نیم‌دایره یا خط مورب در ماتریس نشان داده ‌شود. در این صورت فناوری‌هایی که بالای قید قرار بگیرند، به عنوان فناوری‌های دارای اولویت تشخیص داده می‌شوند.

فکر کنید
به نظر شما، کدام یک از محصولات زیر برای ورود به بازار موفق‌تر عمل می‌کند و سرمایه‌گذاران تمایل بیش‌تری نسبت به آن نشان می‌دهند؟ برای تحلیل خود می‌توانید از مفاهیم کشش بازار، فشار علمی و دو شاخص جذابیت و امکان‌پذیری استفاده کنید.
الف: داروی سرطان نانویی با قیمت پایین که در مراحل اولیه تحقیقات قرار دارد
ب: داروی سرطان با کارایی بالاتر که صرفاً برای بهبود کارایی آن از فناوری نانو استفاده شده

موقعیت فناوری‌های زیر را در نمودار جذابیت-امکان پذیری مشخص کنید. (سوال آزمون سومین دوره المپیاد دانش‌آموزی نانو)
• تولید یک خودروی نوین با قیمت مناسب برای طبقات متوسط جامعه
• تولید نسل جدید پفک نمکی با نانوکپسول های طعم‌دهنده
• تولید آسانسور فضایی به کمک نانولوله‌های کربنی



منابـــع و مراجــــع

1. بحرینی زارچ، محمدعلی و شادنام، محدرضا، 1386، تجاری‌سازی فناوری، یا چگونگی خلق ثروت از تحقیق و توسعه، انتشارات بازتاب.

2. خلیل، طارق، 1997، مدیریت تکنولوژی، ترجمه سید محمد اعرابی و داود ایزدی، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1384.

3. صاحبی نژاد، مجید و همکاران، 1386، اولویت‌های فناوری نانو در حوزه نانوپزشکی، اندیشگاه نانوبهداشت.

Emerson Wiens, 1999, The Symbiotic Relationship of Science and Technology in the 21st Century in The Journal of Technology Studies, Volume XXV, Number 2, online edition:

5. Pinch, Trevor and Bijker, Wiebe, 1987, The Social Construction of Facts and Artifacts, in Philosophy of technology: The Technological Condition, Scharff Robert and Dusek, Val (eds), Blackwell Publishing, 2003, pp. 221-232.