برترین کاربران هفتگی این مقاله

از ۱۳۹۷/۰۴/۰۲ تا ۱۳۹۷/۰۴/۰۸

هیچ کاربری در این بازه زمانی وجود ندارد

آمار مقاله
  • بازدید کل ۲,۲۸۶
  • بازدید این ماه ۵
  • بازدید امروز ۰
آمار آزمون مقاله
  • کل شرکت کنندگان ۳۶
  • قبول شدگان ۳۰
  • شرکت کنندگان یکتا ۲۵
  • میانگین درصد شرکت کنندگان ۷۷
واژه نامه فناوری نانو

نانو

nano

پيشوندي به معناي يک بيليونم يا (000،000،000،1/1). در متون فناوري‌نانو، معمولا براي مشخص کردن يک واحد اندازه‌گيري برابر با 10 به توان منفي 9 متر استفاده مي‌شود.

سطح مقاله

پیشرفته 2

نویسندگان
کلمات کلیدی
امتیاز کاربران

مدل فرایند تجاری‌سازی اختراع در دانشگاه‌های آمریکا (1)

تجاری‌سازی دستاوردهای پژوهشی، به دلیل درآمدزایی و ایجاد کسب و کار و مشاغل جدید از اهمیت ویژه‌ای برای دانشگاه‌ها برخوردار است. علی‌رغم این اهمیت، شناخت کمی از فرآیند تجاری‌سازی دستاوردهای دانشگاهی وجود دارد. در این مقاله و در دو مقاله بعدی، نحوه تجاری‌سازی اختراعات در دانشگاه‌های آمریکا بررسی می‌شود. هر چند انتقال فناوری از آزمایشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی دولتی ایالات متحده به بخش خصوصی جهت تجاری‌سازی، تاریخچه طولانی در این کشور دارد اما سرعت انتقال فناوری در ایالات متحده طی 30 سال گذشته با تصویب «لایحه اصلاحات قانون پتنت و علامت تجاری» معروف به قانون بای-دال در سال 1980 به مرور مساعدتر شده است. انتقال فناوری در دانشگاه‌های ایالات متحده، عمدتاً بر عهده دفاتر انتقال فناوری (TTO) یا دفاتر نوآوری و تجاری‌سازی (OIC) است. برای تشریح فرآیند انتقال فناوری در دانشگاه‌های آمریکا، مدل‌هایی ارائه شده است اما با توجه به تفاوت ساختار دانشگاه‌های ایالات متحده، مدل‌های به کار گرفته شده در هر دانشگاه تفاوت‌هایی با سایر دانشگاه‌ها دارد و مدل واحدی که این تفاوت‌ها و ظرافت‌های انتقال فناوری را نشان دهد، وجود ندارد. مدل سنتی، مدلی است که عمدتاً در مقالات و نشریات برای تشریح فرآیند انتقال فناوری ارائه شده است. این مدل خطی دارای مشکلات و ضعف‌هایی است به طوری که مدل جدید با هدف مرتفع کردن آن‌ها ارائه شده است. در مقالات پیش‌رو، مدل سنتی و مدل جدید تشریح خواهد شد.
1- مقدمه
تجاری‌سازی دستاوردهای پژوهشی، به دلیل درآمدزایی و ایجاد کسب و کار و مشاغل جدید از اهمیت ویژه‌ای برای دانشگاه‌ها برخوردار است. علی‌رغم این اهمیت، در مورد نحوه تصمیم‌گیری و معیارهای دانشگاه‌ها برای تجاری‌سازی، مطالعات زیادی انجام نشده است به طوری که شناخت کمی از فرآیند تجاری‌سازی دستاوردهای دانشگاهی وجود دارد. در راستای افزایش میزان تأثیرگذاری فرآیند تجاری‌سازی، شناسایی افراد تصمیم‌گیرنده و معیارهای انتخاب ایده‌ها و تبدیل نتایج آزمایشگاهی به محصولات تجاری، دارای اهمیت است.
در این مقاله و در دو مقاله بعدی، نحوه تجاری‌سازی اختراعات در دانشگاه های آمریکا بررسی می‌شود.

2- مدل تجاری‌سازی اختراع در دانشگاه‌های آمریکا
انتقال فناوری از آزمایشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی دولتی ایالات متحده به بخش خصوصی جهت تجاری‌سازی تاریخچه طولانی در این کشور دارد و به اشکال گوناگونی صورت می‌گیرد. سرعت انتقال فناوری در ایالات متحده طی 30 سال گذشته به مرور مساعدتر شده است که این امر بیش از همه مرهون تصویب «لایحه اصلاحات قانون پتنت و علامت تجاری» (Patent and Trademark Law Amendments Act) معروف به قانون بای-دال (Bayh-Dole Act) در سال 1980 است.
بای-دال، قانونی است که به منظور توسعه بیشتر تجاری‌سازی اختراعات، به دانشگاه‌ها و مراکزی که از محل اعتبارات دولتی اختراعاتی را ثبت کرده‌اند، اجازه می‌دهد که مالکیت و کنترل انحصاری اختراع را برای مرکز خود حفظ کنند. همچنین این مراکز اجازه لیسانس‌دهی اختراعات به طرف‌های سوم را دارا هستند. البته دولت حق دارد در شرایط خاص و با استناد به دلایل معقول، مالکیت اختراع را تصرف یا بدون توافق مالک پتنت، لیسانس استفاده از آن را به شخص سوم واگذار کند.
بدین ترتیب دانشگاه‌ها و دریافت‌کنندگان منابع مالی دولتی، انگیزه زیادی برای تجاری‌سازی اختراعات و همکاری با صنعت پیدا می‌کنند. به دلیل موفقیت این قانون در توسعه تجاری‎سازی پتنت‌ها و تأثیر آن بر پیشرفت فناوری در ایالات متحده، این قانون در تمام جهان توجه سیاست‌گذاران را به خود جلب کرده و به صورت الگویی برای بسیاری کشورها درآمده است.

به دلیل موفقیت قانون بای-دال در توسعه تجاری‌سازی پتنت‎ها و تأثیر آن بر پیشرفت فناوری در ایالات متحده، این قانون در تمام جهان توجه سیاست‌گذاران را به خود جلب کرده و به صورت الگویی برای بسیاری کشورها درآمده است.

از زمان تصویب قانون بای-دال در سال 1980، دانشگاه‌ها به طور گسترده‌ای به انتقال فناوری اقدام کرده‌اند. در سایه این قانون، تجاری‌سازی فناوری‌های به دست آمده در دانشگاه، نیرو محرکه رشد اقتصادی ایالات متحده شده است و دانشگاه‌ها در انتقال ایده‌های نوآورانه و اختراعات به بازار نقش اصلی را ایفا می‌کنند. فعالیت‌های انتقال فناوری، که زمانی اساساً در دانشگاه‌های برگزیده‌ای مثل دانشگاه MIT، استنفورد و کالیفرنیا انجام می‌شد، اکنون در سراسر کشور آمریکا انجام می‌شود. انتقال فناوری می‌تواند به طور بالقوه برای دانشگاه‌ها درآمد تولید کند، بین دانشگاه‌ها و صنعت ارتباطات تحقیقاتی ایجاد کند و نهایتاً سبب افزایش رشد اقتصادی و توسعه کشورها شود.
انتقال فناوری دانشگاه‌ها عمدتاً بر عهده نهادهایی مثل دفاترانتقال فناوری (TTO یاTechnology transfer office ) یا دفاتر نوآوری و تجاری‌سازی (OIC یا Office of innovation and commercialization) است. برای تشریح فرآیند انتقال فناوری در دانشگاه‌های آمریکا، مدل‌هایی ارائه شده است اما با توجه به تفاوت ساختار دانشگاه‌های ایالات متحده، مدل‌های به کار گرفته شده در هر دانشگاه دارای تفاوت‌هایی با سایر دانشگاه‎ها است و مدل واحدی که این تفاوت‌ها و ظرافت‌های انتقال فناوری را نشان دهد، وجود ندارد. مدل‌های رایج ارائه شده برای تشریح فرآیند انتقال فناوری بیش از حد ساده‎سازی شده است و این مسأله نقطه ضعف این مدل‌ها است. همچنین با افزایش نقش کارآفرینی دانشگاه‌ها مانند تأسیس شرکت‌های نوپا و کسب و کارهای دانش بنیان برآمده از دستاوردهای علمی دانشگاه‌ها، نیاز به ارائه مدل‌های جدید انتقال فناوری به وجود آمده است، به طوری که مدل‌های جدید از مدل‌های رایج - که در این مقاله مدل‌های سنتی نامیده می‌شود - دقیق‌تر و واقع‌گرایانه‌تر باشد و بتواند تفاوت‌هایی را که بین دانشگاه‌ها در زمینه انتقال فناوری وجود دارد، لحاظ کند.

در مدل‌های انتقال فناوری در دانشگاه‌های ایالات متحده، انتقال فناوری عمدتاً بر عهده نهادهایی مثل دفاترانتقال فناوری (TTO) یا دفاتر نوآوری و تجاری‌سازی (OIC) است.

مدل سنتی، مدلی است که عمدتاً در مقالات و نشریات برای تشریح فرآیند انتقال فناوری ارائه شده است. این مدل دارای مشکلات و ضعف‌هایی است به طوری که مدل جدید با هدف مرتفع کردن آن‌ها ارائه شده است. در ادامه مدل سنتی و مدل جدید تشریح خواهد شد.

1-2- مدل سنتی انتقال فناوری در دانشگاه‌های آمریکا
مدل سنتی فرآیند انتقال فناوری، یک مدل خطی است و با فرآیند کشف انجام شده توسط محققان دانشگاهی آغاز می‌شود به طوری که هر یک اجزای آن به دنبال هم اجرا می‌شود و بین آن‌ها همپوشانی و تداخلی وجود ندارد که البته همان‌طور که بیان شد این مسأله، یکی از مشکلات این مدل است.
شمای کلی مدل سنتی انتقال فناوری دانشگاه‌ها ( UTT یا University Technology Transfer) در شکل 1 به تصویر کشیده شده است. این مدل با ترکیب نمونه‌های مطرح مدل سنتی و از بررسی گسترده مقالات و متون مرتبط با انتقال فناوری در دانشگاه‌ها به دست آمده است و کل فرآیند انتقال فناوری را تشریح می‌کند.
در این مدل، ابتدا محققان اختراع خود را به دفاتر انتقال فناوری افشا می‌کنند. سپس این دفاتر، اختراع را ارزیابی می‌کنند و در مورد پتنت کردن آن تصمیم‌گیری می‌کنند. این دفاتر باید پتانسیل تجاری‌سازی اختراع را به همراه جذابیت آن در آینده برای سرمایه‌گذاری بخش عمومی یا خصوصی، در نظر بگیرند. در صورتی که دفتر انتقال فناوری تصمیم به بهره‌برداری از اختراع کند، مرحله بعدی فرآیند ثبت پتنت است. اگر پتنت گرنت شود، این دفاتر برای این فناوری در میان سازمان‌ها و کارآفرینان بازاریابی می‌کنند. هدف از بازاریابی، تحویل این فناوری به بخشی است که می‌تواند از آن بهتر بهره‌برداری کند و در نتیجه درآمد بیشتری نصیب دانشگاه شود.
زمانی که یک شریک مناسب پیدا می‌شود، دانشگاه با این سازمان یا کارآفرین جهت موافقت‌نامه لیسانس‌دهی مذاکره می‌کند. در موافقت‌نامه‌های لیسانس‌دهی، نوعاً دانشگاه‌ها از طریق دریافت حق امتیاز (Royalty) یا شراکت در سهام شرکت (Equity stake) یا سایر روش‌ها منتفع می‌شوند. پس از رسیدن به توافق، رسماً لیسانس‌دهی انجام می‌شود. در مرحله نهایی فرایند، سازمان یا کارآفرین این فناوری را به کار می‌گیرد.
 
filereader.php?p1=main_c4ca4238a0b923820
شکل 1- مدل سنتی انتقال فناوری در دانشگاه‌های ایالات متحده آمریکا [1]

نوعاً اصلاحات گسترده‌ای بر روی اختراع اولیه در طی فرآیند تجاری‌سازی صورت می‌گیرد. دانشگاه‌ها و گاهی اوقات مخترعان، ممکن است برای کمک به توسعه فناوری یا در راستای قرارداد لیسانس‌دهی به همکاری خود با سازمان یا کارآفرین ادامه بدهند.
در ادامه هر یک از فرآیندهای مدل سنتی با جزئیات بیشتر بیان می‌شود.

1-1-2- انجام اختراع توسط محققان دانشگاه
مشوق‌های زیادی برای انتقال فناوری در دانشگاه‌ها وجود دارد. انتقال فناوری به عنوان عامل توسعه اقتصاد دانش بنیان در نظر گرفته می‌شود. حمایت دولت یا صنعت از تحقیقات به عنوان کاتالیست شروع فرآیند انتقال فناوری عمل می‌کند. به طور معمول محققان دانشگاهی یک کمک هزینه تحقیقاتی فدرالی دریافت می‌کنند. محققان این کمک هزینه را برای انجام تحقیقات و کشف و اختراع فناوری، فرآیند یا محصول جدیدی که ممکن است پتانسیل بازاری داشته باشد، مورد استفاده قرار می‌دهند و بنابراین فرآیند انتقال فناوری را آغاز می‌کنند.
در روش دیگر، گاهی اوقات صنعت شروع به مشارکت با دانشگاه می‌کند به طوری که پس از یافتن دانشگاه مطلوب توسط صنعت، بین صنعت و دانشگاه قراردادی جهت انجام تحقیقات بسته می‌شود. هدف از این قرارداد ممکن است انجام تحقیقات بنیادی، مطالعات امکان‌سنجی و نمونه اولیه، آزمایش‌ها و مشاوره باشد. در حقیقت ممکن است برای شرکت‌ها بستن قرارداد با دانشگاه راحت‌تر و به صرفه‎تر از این باشد که خود شرکت‌ها تحقیقات را انجام دهد.

2-1-2- افشا اختراع به دفتر انتقال فناوری
قانون بای-دال 1980، ابزارهای لازم را جهت تشویق دانشگاه‌ها برای انتقال فناوری و سرانجام تسهیل تجاری‌سازی فناوری‌هایی که با بودجه فدرال تولید شده است، دارد. قانون بای- دال سبب شده است تا دانشگاه‌ها انتقال فناوری را به عنوان یک فعالیت تجاری تلقی کنند. به دلیل تأکید زیاد بر انتقال فناوری، بیشتر دانشگاه‌ها در ایالات متحده اکنون دارای دفاتر انتقال فناوری هستند. اندازه این دفاتر و شدت فعالیت آن‌ها به طور مستمر در طی دو دهه گذشته افزایش یافته است. افزایش تعداد کارکنان تمام وقت این دفاتر در طی این سال‌ها، به خوبی این مسأله را نمایان می‌سازد. در شکل 2 تعداد کارکنان لیسانس‌دهنده تمام وقت و سایر کارکنان تمام وقت دفاتر انتقال فناوری از سال 1991 تا 2010 نشان داده شده است.

filereader.php?p1=main_c81e728d9d4c2f636
شکل 2- تعداد کارمندان تمام وقت دفاتر انتقال فناوری دانشگاه‌های آمریکا از سال 1991 تا 2010 [1]

قانون بای-دال سبب شده است تا دانشگاه‌ها انتقال فناوری را به عنوان یک فعالیت تجاری تلقی کنند.

همچنان که در قانون بای-دال قید شده است، اعضای دانشکده‌ای که به صورت فدرال تأمین بودجه می‌شود، در صورت کشف فناوری یا انجام اختراع جدیدی که پتانسیل تجاری‌سازی دارد، لازم است این اختراع را به دفتر انتقال فناوری دانشگاه خود افشا کنند. قانون بای-دال دانشگاه‌ها را ملزم می‌کند تا اختراعات انجام شده با استفاده از بودجه‌های فدرال را در ظرف یک زمان منطقی پس از انجام اختراع، به آژانس فدرال افشا کنند در غیر این صورت ممکن است که دولت فدرال مالکیت اختراع را تصاحب کند. در این مرحله از مدل سنتی (یعنی مرحله دوم) فرض بر این است زمانی که یک کشف علمی انجام می‌شود، مستقیماً به دفتر انتقال فناوری افشا می‌شود.
به هر حال افشای اختراع توسط مخترعان دانشگاه، به ندرت به صورت اجباری اجرا می‌شود و تا حد زیادی به ساختار تشویقی دانشگاه بستگی دارد. بررسی‌ها نشان داده است که کارکنان دفاتر انتقال فناوری باید تا حدودی اعضای هیأت علمی دانشگاه را برای افشای اختراعشان تشویق کنند. کیفیت دانشکده‌ها بر تعداد اختراعات افشا شده و در نهایت بر تعداد موافقت‌نامه‎های لیسانس‌دهی تأثیر خواهد گذاشت. در مدل سنتی راه دیگری برای افشا اختراع به دفتر انتقال فناوری وجود ندارد؛ مثلاً ممکن است که افراد اختراع را افشا نکنند و این دفتر را دور بزنند و خود به دنیال مشتریان بلقوه بگردند. این مسأله در مدل سنتی لحاظ نشده است و یکی از نقاط ضعف این مدل است. پس از افشای اختراع به TTO، این دفتر در مورد این اختراع تصمیم‌گیری می‌کند.

3-1-2- ارزیابی اختراع و تصمیم‌گیری در مورد ثبت یا عدم ثبت آن توسط TTO
نقش دفاتر انتقال فناوری، تسهیل انتقال دانش تجاری به صنعت از طریق لیسانس‌دهی اختراعات یا سایر اقسام مالکیت‌های فکری به دست آمده از تحقیقات دانشگاهی است. دفاتر TTO تمام فعالیت‌های مربوط به اختراع و تجاری‌سازی دانشگاه را از طریق ملزم کردن رسمی یا غیررسمی دانشکده برای هماهنگ کردن فعالیت‌هایشان با این دفتر، متمرکز می‌کند. به طور کلی دانشکده باید اختراعات خود را به دفتر انتقال فناوری اطلاع دهد و تمام حقوق مربوطه را جهت مذاکره برای لیسانس‌دهی از طرف آن‌ها، به دانشگاه محول کند. البته از میان انبوهی از اختراعاتی که این دفتر دریافت و بررسی می‌کند تنها جزئی از آن‌ها به مرحله ثبت اختراع خواهد رسید. با توجه به این که دانشگاه‌های آمریکا در مورد فعالیت‌های تجاری‌سازی و انتقال فناوری خود اطلاعات زیاد و شفافی ارائه نمی‌دهند و در گزارش‌های خود از شاخص‌های استانداردی استفاده نمی‌کنند یا گزارش‌های خود را سالیانه ارائه نمی‌کنند، لذا تعیین آمار دقیق، به طور مثال از درصد اختراعات افشا شده‌ای که پتنت می‌شوند، مشکل است.
در راستای تصمیم‌گیری برای ثبت یا عدم ثبت اختراع، دفتر انتقال فناوری در چندین سطح مختلف، اختراع را ارزیابی می‌کند. از جمله می‌توان این موارد را ذکر کرد (البته تنها به این موارد محدود نمی‌شود):
• پتانسیل درآمدزایی
o هم اکنون بیشتر دانشگاه‌ها، قابلیت فروش اختراعات دانشگاه را در تصمیم‌گیری برای ثبت اختراع لحاظ می‌کنند.
o مهمترین مسأله برای دفتر انتقال فناوری، حق امتیاز‌ها و هزینه‌ها است.
o بسیاری از دفاتر انتقال فناوری، منابع و زمان محدود خود را بر روی فناوری‌هایی متمرکز می‌کنند که به نظر می‌رسد بیشترین و سریع‌ترین درآمد را ایجاد خواهند کرد.
o ثبت اختراع هزینه‌بر است و لذا از نقطه‌نظر اقتصادی تنها زمانی می‌توان این هزینه را متحمل شد که حق امتیاز لیسانس‌دهی این پتنت، از متوسط هزینه‌های ثبت آن بیشتر باشد.
o تمرکز دفاتر انتقال فناوری دانشگاه نوعاً بر شرکت‌های نوپا در زمینه صنایع با فناوری پیشرفته است.
o تمرکز دفاتر انتقال فناوری بر بیشینه کردن درآمد نقدی کوتاه‌مدت است و به شدت با ریسک‌های حقوقی و مالی مخالف هستند.
• پتانسیل لیسانس‌دهی
o هم اکنون بسیاری از دانشگاه‌ها در صورتی برای ثبت اختراع اقدام می‌کنند که یک لیسانس‌گیرنده بالقوه برای این فناوری شناسایی شود.
• زمینه علمی اختراع
o قانون بای-دال در ترغیب دانشگاه‌ها برای افزایش ثبت اختراع در زمینه‌هایی که لیسانس‌دهی، یک مکانیسم مؤثر در دستیابی به دانش فنی جدید باشد، تأثیر‌گذار بوده است.
o زمینه‌های علمی مشخصی وجود دارد که احتمال انجام اختراع در آن‌ها بیشتر است. برخی از رایج‌ترین این زمینه‌ها عبارتند از: داروسازی، مهندسی و زیست‌فناوری
o دفتر انتقال فناوری باید زمینه علمی اختراع را بررسی و در حال پیشرفت بودن فناوری در این زمینه را ارزیابی کرده تا بتواند در مورد ثبت یا عدم‌ثبت اختراع تصمیم‌گیری کند.
• قابلیت رقابت
o فناوری‌های جدید برای صنعت با ارزش‌تر از فناوری‌های تکامل یافته است؛ هر چقدر فناوری جدیدتر باشد احتمال این که رقبا به فناوری‌های مشابه آن دست یابند، کمتر است.
• کاربرد‌های گسترده
o اختراع می‌تواند مبنایی برای طیفی از فناوری‌ها، محصولات یا فرایندها باشد و می‌تواند از طریق تحقیقات شرکت به سایر زمینه‌ها تعمیم داده شود. در دفتر TTO، اختراعات با پتانسیل تجاری‌سازی گسترده، دارای احتمال بیشتری برای پتنت شدن هستند.

filereader.php?p1=main_eccbc87e4b5ce2fe2
شکل 3- میزان درصد نقش عوامل تأثیرگذار بر تصمیم‌گیری در مورد ثبت اختراع [3]

در شکل 3 میزان درصد نقش عوامل تأثیرگذار بر تصمیم‌گیری در مورد ثبت اختراع، نشان داده شده است. با توجه به این نمودار دایره‌ای، عوامل مربوط به بازار با 67 درصد بیشترین نقش را دارند. این بدان معنی است که وقتی اختراعی شرایط لازم جهت پتنت شدن از قبیل نوآوری و گام ابتکاری را داشته باشد الزاماً دفاتر انتقال فناوری تصمیم به ثبت آن نخواهند گرفت. در صورتی که برای اختراعی علی‌رغم کارآمدی فنی یا داشتن نوآروی، بازاری وجود نداشته باشد، صرف زمان و منابع برای ثبت آن، ارزش چندانی نخواهد داشت.

ارزیابی اختراع و تصمیم‌گیری در مورد ثبت یا عدم ثبت آن توسط TTO، سومین فرایند مدل سنتی است. در این ارزیابی عوامل مربوط به بازار بیشترین نقش را دارد. در صورتی که بازاری برای اختراع وجود نداشته باشد، علی‌رغم کارآمدی فنی یا داشتن نوآوری، صرف زمان و منابع برای ثبت آن، ارزش چندانی نخواهد داشت.