برترین کاربران هفتگی این مقاله

از ۱۳۹۷/۰۶/۲۴ تا ۱۳۹۷/۰۶/۳۰

هیچ کاربری در این بازه زمانی وجود ندارد

آمار مقاله
  • بازدید کل ۱۸,۷۶۰
  • بازدید این ماه ۱۵۱
  • بازدید امروز ۱
آمار آزمون مقاله
  • کل شرکت کنندگان ۶۲۰
  • قبول شدگان ۵۲۰
  • شرکت کنندگان یکتا ۲۹۴
  • میانگین درصد شرکت کنندگان ۷۴
واژه نامه فناوری نانو

نانو

nano

پيشوندي به معناي يک بيليونم يا (000،000،000،1/1). در متون فناوري‌نانو، معمولا براي مشخص کردن يک واحد اندازه‌گيري برابر با 10 به توان منفي 9 متر استفاده مي‌شود.

سطح مقاله

پیشرفته 1

طرح درس

منابع پیشنهادی هشتمین مسابقه ملی-عناوین کلی

نویسندگان
کلمات کلیدی
امتیاز کاربران

چارچوب‌های قانونی ثبت اختراع و نحوه استفاده از حمایت‌های بین‌المللی مالکیت فکری

در این مقاله، چارچوب‌های قانونی در ثبت اختراع از قبیل مجوزهای اجباری، استثنائات غیرقابل ثبت اختراع در ایران و مهلت ارفاقی تشریح می‎شود. همچنین انواع نظام‌های ثبت اختراع در دنیا یعنی نظام اعلامی و نظام بررسی ماهیتی بیان می‎شود. در ادامه نحوه استفاده از حمایت‎های مالکیت فکری در خارج از کشور بررسی می‎شود. برای حمایت از مالکیت فکری خود در خارج کشور، یک روش این است که به صورت مجزا، مستقیماً به دفاتر ملی مالکیت صنعتی (یا فکری) کشورهای مورد نظر مراجعه شود که روشی هزینه‎بر و مشکل است. روش‎های دیگر، درخواست‎های منطقه‎ای و استفاده از حمایت‎های بین‎الملی از جمله معاهده همکاری ثبت اختراع یا PCT است.

1- چارچوب‌های قانونی در ثبت اختراع

1- 1- مجوزهای اجباری
گاهی اوقات دارنده گواهی اختراع یا لیسانس‌گیرنده اختراع ثبت شده با توسل به انحصارت ویژه خود از به کار بستن اختراع ثبت شده خودداری می‌کنند. عدم به کارگیری اختراع نوآوری شده و صنعتی نکردن اختراع از سوی دارنده گواهی اختراع یا لیسانس‎گیرنده ممکن است دلایل گوناگونی داشته باشد، به هر حال عدم به کارگیری اختراع ثبت شده نیز ناشی از حقوق انحصاری دارنده آن است و اگر مالک اختراع آن را از طریق لیسانس منتقل کرده باشد، این حق انحصاری به لیسانس‎گیرنده هم منتقل خواهد شد. اگر هر یک از دارنده گواهی اختراع یا لیسانس‎گیرنده دلایل مناسب و محکمه‎پسندی برای عدم به کار بستن اختراع نداشته باشند، با مکانیزمی مواجه خواهند شد که آن‌ها را از سوءاستفاده از این حق باز می‎دارد. در حقیقت یکی از اهداف حقوق مالکیت فکری، منفعت رساندن به عموم است و عدم به کارگیری اختراع در واقع نوعی حبس فناوری است. راه حلی که قدمت آن به کنوانسیون پاریس بر می‎گردد، صدور مجوز اجباری (Compulsory Licenses) از سوی دولت ثبت‎کننده اختراع است که مالک گواهی اختراع را ملزم می‎کند تا فناوری ثبت شده را به کار بندد به طوری که با در خواست طرف ثالث، این مجوز اجباری را به وی اعطا می‎کند تا بتواند با پرداخت حق‌الامتیاز معقولی از اختراع به ثبت رسیده استفاده کند. در قوانین ایران، پیش از قانون ثبت اختراعات و طرح‌های صنعتی 1386 راجع به مجوزهای اجباری مقرره‌ای وجود نداشت، برای اولین بار در ماده 17 این قانون (مصوب 1386) صدور این مجوزها با شرایط خاصی پیش‎بینی شده است.
بنابراین مجوز اجباری، اجازه‌ای است که توسط یک مقام صالح ملی (دولت یا اداره ثبت اختراع) صادر و به هر شخصی اعطا می‎گردد تا از یک محصول یا فرآیند ثبت شده بدون اجازه دارنده آن استفاده کند. مجوز اجباری، استثنایی بر قوانین مربوط به ثبت اختراع است.
مجوزهای اجباری، عمدتاً در موارد زیر صادر می‌شود:
  • در صورت سوءاستفاده از حق اختراع
  • در مواقعی که منافع جامعه اقتضا کند

2-1- استثنائات غیرقابل ثبت اختراع در ایران
برخی مقولات به طور کلی از ثبت به عنوان یک اختراع مستثنی می‌شوند و این قوانین داخلی هر کشوری است که تعیین می‌کند چه مواردی از ثبت شدن به عنوان یک اختراع استثنا شده‌اند، عمدتاً از ثبت نوآوری‌هایی که منافی عفت و نظم عمومی (Public Order) جامعه بوده یا امنیت عمومی را تهدید می‌کنند در همه کشورها ممانعت به عمل می‎آید. اما به طور دقیق‎تر برای دست یافتن به پاسخ این سؤال که کدام اختراعات به ثبت نخواهند رسید باید قوانین کشور مورد نظر را بررسی کرد. قانون ثبت اختراعات علائم تجاری و طرح‌های صنعتی ایران مصوب 1386 در ماده 4 خود این استثنائات را این گونه نام برده است:

الف ـ کشفیات، نظریه‌های علمی، روش‎های ریاضی و آثار هنری.
ب ـ طرح‎ها و قواعد یا روش‎های انجام کار تجاری و سایر فعالیت‎های ذهنی و اجتماعی.
ج ـ روش‎های تشخیص و معالجه بیماری‌های انسان یا حیوان.
د ـ منابع ژنتیک و اجزا ژنتیک تشکیل‌دهنده آن‎ها و همچنین فرآیندهای بیولوژیک تولید آن‌ها.
هـ ـ آن چه قبلاً در فنون و صنایع پیش‌بینی شده باشد؛ این استثناء در مقابل شرط جدید بودن است.

پیش از ادامه مطلب لازم است تفاوت بین اختراع و اکتشاف تشریح شود؛ بند (1) ماده (1) معاهده ژنو 1978 اکتشاف را این گونه تعریف می‌کند؛ شناخت پدیده‌ها، قوانین یا خصوصیات عالم ماده که قبل از این شناخته نشده و قابل ارزیابی نبوده باشند. در میان کنوانسیون‌ها و معاهدات، تنها در بند 4 ماده 2 کنوانسیون تأسیس سازمان جهانی مالکیت فکری، از اکتشاف علمی به عنوان یکی از مقولات حقوق مالکیت فکری حمایت به عمل آمده است. کنوانسیون پاریس، موافقت‌نامه جنبه‌های تجاری مالکیت فکری (تریپس) و معاهده همکاری ثبت اختراع (PCT) صرفاً به اختراع پرداخته‎اند و از اکتشاف مطلبی به میان نیاورده‎اند. در بند (الف) ماده 4 قانون ثبت اختراعات، طرح‎های صنعتی و علائم تجاری ایران مصوب 1386 کشفیات به صراحت از حیطه حمایت از اختراع خارج شده‎اند.

3-1- مهلت ارفاقی
افشا اختراع موجب زوال وصف جدید بودن آن می‌شود. لیکن در موافقت‌نامه تریپس و همچنین در قوانین داخلی کشورها از جمله ایران یک مهلت شش تا دوازده ماهه برای مخترعان به عنوان «مهلت ارفاقی» (Grace Period) قائل می‌شوند تا در صورتی که نتایج تحقیقات ایشان در مجلات منتشر شد یا در نمایشگاه‌های اختراعات به نمایش گذاشته شد، حقوق مخترعان دچار مخاطره نشود. اگر افشا اختراع به هر نحوی، ظرف مدت دوازده ماه قبل از تاریخ تقاضا یا در موارد مقتضی قبل از تاریخ حق ثبت اختراع صورت گرفته باشد و این کار به دلیل یا در نتیجه اعمالی باشد که توسط متقاضی یا ذی حق ثبت اختراع قبلی او یا در نتیجه سوءاستفاده اشخاص ثالث در رابطه با متقاضی یا ذی حق ثبت اختراع قبلی او انجام شده باشد، افشا اختراع برای عموم به مفهوم قبل محسوب نمی‌شود.
در برخی کشورها افشای اختراع توسط مخترع در یک مدت دوازده ماهه (آمریکا) یا شش ماهه (اروپا) قبل از تسلیم اظهارنامه برای ثبت اختراع خدشه‌ای به جدید بودن اختراع وارد نمی‌کند. هدف از این مهلت ارفاقی آن است که متقاضی ثبت اختراع (مخترع) مجال یابد اختراع خود را بازاریابی یا آزمایش کند و بدون اطمینان از تجاری شدن اختراع اقدام به ثبت آن که مستلزم صرف هزینه‎های هنگفتی در اروپا، آمریکا و ژاپن است، نکند.

4-1- انواع نظام‌های ثبت اختراع در دنیا
به طور کلی در دنیا دو نوع نظام برای ثبت اختراع وجود دارد:
1. نظام اعلامی (Registration)
2. نظام بررسی ماهیتی (Examination)
باید توجه داشت که نظام ثبت اختراع، لزوماً یکی از دو نظام مذکور است و به صورت مطلق نبوده و ممکن است سیستم ثبت اختراع در یک کشور، در برخی از حوزه‌های فناوری به صورت اعلامی (بر روی اختراع ادعا شده بررسی صورت نگرفته و تنها در صورت عدم ثبت اختراع تا آن زمان اقدام به ثبت آن اختراع گردد) باشد‌ یا در بعضی از فناوری‌ها به شکل تحقیقی یا اثباتی (در این نظام، ثبت اختراع علاوه بر استعلام از عدم ثبت پیشین آن، بررسی دقیق از نظر تخصصی نیز ضروری است) باشد. مثلاً کشور ایالات متحده با توجه به این که از یک نظام ثبت اختراع بسیار دقیق و پیچیده برخوردار است، از سیستم تحقیقی و اثباتی در تمامی حوزه‌های فناوری بهره می‌گیرد.
لازم به ذکر است که نظام ثبت اختراع در کشور ما به صورت اعلامی بوده و انجام استعلام از یکی از دانشگاه‌ها و مراجعه منطقه‌ای بیانگر تحقیقی و اثباتی بودن نظام نیست.
در کلیه کشورهای دنیا نخستین توصیه‌ای که به یک مخترع می‌شود آن است که پیش از آن که اختراع خویش را در کشورهای دیگر به ثبت رساند، حتماً برای ثبت آن در کشور متبوعش اقدام کند.

2- چگونگی استفاده از حمایت‌های مالکیت فکری در خارج از کشور
1-2- تقاضانامه‌های (اظهارنامه‌های) ملی

برای حمایت از مالکیت فکری خود در خارج کشور، یک روش این است که به صورت مجزا، مستقیماً به دفاتر ملی مالکیت صنعتی (یا فکری) کشورهای مورد نظر مراجعه کنید. در این روش، ممکن است مجبور باشید هر تقاضانامه را به زبان رسمی که معمولاً زبان ملی کشور مورد نظر است، ترجمه کنید. همچنین شما ملزم هستید تا تمامی هزینه‌های قانونی که برای ثبت تقاضانامه در سطح ملی مقرر شده را بپردازید، خصوصاً در مورد ثبت اختراعات، ممکن است لازم باشد یک وکیل یا نماینده قانونی استخدام کنید؛ کسی که به شما کمک کند تمامی شرایط مورد نیاز برای ارائه یک تقاضا در کشور مورد نظر را فراهم آورید. بنابراین، اگر شما هنوز در مرحله ارزیابی قابلیت تجاری اختراع، یا در حال کشف بازارهای صادراتی بالقوه یا شرکای تجاری برای لیسانس حقوق مالکیت فکری خود هستید، باید بدانید که روند ملی ثبت به طور فوق‌العاده هزینه‌بر و طاقت‌فرسا است، به خصوص زمانی که بخواهید در تعداد زیادی از کشورها این حمایت‌ها را به دست آورید. برای به دست آوردن چنین حمایت‌های گسترده‌ای، تسهیلاتی که توسط سازمان جهانی مالکیت فکری برای حمایت بین‌المللی از اختراعات، علائم تجاری و طرح‌های صنعتی پیشنهاد شده است، جایگزینی آسان‌تر و ارزان‌تر است.

2-2- درخواست‎های منطقه‎ای
برخی از کشورها موافقت‌نامه‌های منطقه‌ای را برای به دست آوردن حمایت‎های مالکیت فکری منعقد کرده‌اند که به موجب این موافقت‌نامه‌ها، با تقدیم یک تقاضانامه واحد می‌توانید از حمایت در کل منطقه برخوردار شوید. دفاتر مالکیت فکری این مناطق شامل موارد زیر هستند:

• اداره ثبت اختراعات اروپا
• اداره همسان‌سازی بازار اینترنتی اروپا
• اداره مالکیت صنعتی منطقه آفریقا
• اداره مالکیت فکری منطقه آفریقا
• اداره اختراعات اورسیا
• اداره علامت‎های تجاری بنی لاکس و اداره طرح‌های بنی لاکس
• اداره ثبت اختراعات شورای همکاری کشورهای عربی حوزه خلیج فارس
در جدول 1 نام انگلیسی و آدرس سایت دفاتر منطقه‎ای مذکور بیان شده است.

جدول 1- دفاتر منطقه‎ای مالکیت فکری و آدرس سایت آن‌ها
filereader.php?p1=main_83f1535f99ab0bf4e

3-2- حمایت‌های بین‎المللی
نظام‌های مدیریت سازمان جهانی مالکیت فکری برای حمایت بین‎المللی ثبت اختراع فرآیند جستجوی هم زمان در تعداد زیادی از کشورها را به طور قابل توجهی آسان کرده‌اند. به جای ثبت درخواست ملی به زبان‎های گوناگون، این نظام‎های حمایت بین‎المللی شما را قادر می‌سازد که تنها با یک تقاضانامه و با یک زبان واحد و با یک بار پرداخت هزینه، تقاضانامه خود را ثبت کنید. این نظام‌های ثبت بین‎المللی نه تنها فرآیندهای ثبت را تسهیل می‎کنند، بلکه موجب کاهش قابل ملاحظه هزینه‎های دست‎یابی به حمایت‎های بین‎المللی می‎شود. در مورد ثبت اختراعات، معاهده همکاری ثبت اختراع (PCT یا Patent Coorperation Treaty) موجب می‎شود که متقاضی زمان بیشتری برای ارزیابی ارزش تجاری اختراعات، پیش از پرداخت هزینه‌های فاز ملی داشته باشد (زمان حقّ تقدّم در معاهده PCT هیجده ماه بیشتر از زمان حق تقدّم در کنوانسیون پاریس است. بنابراین متقاضی از تاریخ درخواست ثبت از طریق PCT به مدّت 30 ماه برای پیگیری ثبت اختراع آن مهلت دارد). نظام‌های مدیریت سازمان جهانی مالکیت فکری برای حمایت بین‎المللی شامل 3 سازوکار مختلف حمایتی برای حقوق مالکیت صنعتی هستند:

• حمایت بین‎المللی از اختراعات که به موجب معاهده PCT فراهم شده است. با ثبت یک تقاضانامه ثبت اختراع بین‎المللی، به موجب PCT، در واقع شما، حمایت از یک اختراع را در هر یک از کشورهای عضو معاهده در سراسر جهان درخواست می‎کنید. لازم به ذکر است که ایران عضویت این معاهده را پذیرفته است ولی به دلایل مشکلات زیرساختی، هنوز اجرایی نشده است. بعد از اجرایی شدن این قانون مخترعان و شرکت‎های دانش بنیان قادر خواهند بود تا از طریق اداره کل مالکیت صنعتی کشور، نسبت به ثبت اختراع در کشورهای مورد نظر اقدام کنند.

• حمایت بین‌المللی از علائم تجاری که به موجب سیستم مادرید (Madrid System) فراهم شده است. سیستم مادرید تا حد زیادی روند ثبت یک علامت تجاری را در کشورهای متعددی که عضو این سیستم هستند، ساده کرده است. آثار حقوقی یک تقاضانامه‌ ثبت بین‌المللی علامت به موجب سیستم مادرید همانند تقاضای ثبت علامت در هر یک از کشورهای تعیین شده توسط متقاضی است، مگر این که توسط دفاتر کشور تعیین شده در یک مدت زمان مشخص رد شود.

• حمایت بین‎المللی از طرح‎های صنعتی که به موجب موافقت‎نامه لاهه (Agreement Hague) فراهم شده است. این روش به مالک طرح صنعتی این امکان را می‎دهد تا طرح خود را به سادگی و با ثبت یک تقاضانامه دفتر بین‌المللی سازمان جهانی مالکیت فکری، با یک زبان واحد و با هزینه‎های رایج در چندین کشور مورد حمایت قرار دهد.

بحث و نتیجه‎گیری
یکی از اهداف حقوق مالکیت فکری، منفعت رساندن به عموم است. لذا در صورت سوءاستفاده مالک پتنت یا لیسانس گیرنده از حق انحصاری خود و عدم به کارگیری اختراع، دولت یا اداره ثبت اختراع می‌تواند مجوز اجباری را به طرف ثالث اعطا کند تا وی با پرداخت حق‌الامتیاز معقول، اختراع به ثبت رسیده را مورد بهره‎برداری قرار دهد. برخی مقولات به طور کلی از ثبت به عنوان یک اختراع مستثنی می‎شوند که این استثناها را قوانین داخلی هر کشور مشخص کرده است، ولی عمدتاً از ثبت نوآوری‎هایی که منافی عفت و نظم عمومی جامعه بوده یا امنیت عمومی را تهدید می‎کنند، در همه کشورها ممانعت به عمل می‎آید. برای این که مخترع مجال یابد اختراع خود را بازاریابی یا آزمایش کند و بدون اطمینان از تجاری شدن اختراع، اقدام به ثبت آن که مستلزم صرف هزینه‎های هنگفتی است، نکند، در موافقت‌نامه تریپس و همچنین در قوانین داخلی کشورها یک مهلت شش تا دوازده ماهه برای مختراعان به عنوان «مهلت ارفاقی» در نظر گرفته شده است. افشای اختراع توسط مخترع در طی این مدت و قبل از تسلیم اظهارنامه، خدشه‎ای به جدید بودن اختراع وارد نمی‎کند. به طور کلی در دنیا برای ثبت اختراع، دو نوع نظام مورد استفاده قرار می‌گیرد: نظام اعلامی که بر اساس آن بر روی اختراع ادعا شده بررسی صورت نگرفته و تنها در صورت عدم ثبت اختراع تا آن زمان اقدام به ثبت آن اختراع می‎گردد و نظام بررسی ماهیتی که بر طبق آن برای ثبت اختراع علاوه بر استعلام از عدم ثبت پیشین آن، بررسی دقیق از نظر تخصصی نیز ضروری است. برای ثبت اختراع، یک روش مراجعه مستقیم به دفتر ملی مالکیت صنعتی کشور مورد نظر است که البته روشی هزینه‎بر و مشکل است. روش‎های دیگر، درخواست‎های منطقه‎ای و استفاده از حمایت‎های بین‎الملی از جمله معاهده همکاری ثبت اختراع یا PCT است.

در فیلم زیر در رابطه با ثبت موقت و ویژگی‎های آن، ثبت اختراع بین‎المللی و ویژگی‎ها و مشکلات آن، ثبت طراحی صنعتی و ویژگی‎های آن و مشکلات افشای اختراع پیش از ثبت اختراع توضیحاتی ارائه شده است.


منابـــع و مراجــــع

1. موسسه داراییهای فکری و فناوری مدرس، کتابچه آموزشی ترویجی آشنایی با حقوق مالکیت فکری و ثبت اختراع، مهر 1391.

نظرات و سوالات

نظرات

2 -1

سکینه عبدی زاده کلان - ‏۱۳۹۳/۰۲/۱۴

دقیقا این متن یعنی چه؟ چند بار خوندم و خوندم چیزی دستگیرم نشد

و این کار به دلیل یا در نتیجه اعمالی باشد که توسط متقاضی یا ذی حق ثبت اختراع قبلی او یا در نتیجه سو استفاده اشخاص ثالث در رابطه با متقاضی یا ذی حق ثبت اختراع قبلی او انجام شده یاشد افشا اختراع برای عموم به مفهوم قبل محسوب نمی شود.